Ы.Алтынсарин «Дүние қалай етсең табылады?», «Атымтай жомарт»

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 99, 100, 103, 104, 105, 106, 107, 108-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, «Атамұра», 2017, 69, 70, 75, 76, 77-беттер

Негізгі ұғымдар

• Ыбырай Алтынсарин — қазақ ағартушысы, балаларға арналған әңгімелердің авторы.
• «Атымтай жомарт» — еңбек пен жомарттық туралы әңгіме.
• Атымтай — басты кейіпкер. Ол адал еңбек етеді, тапқанын мұқтаждарға таратады.
• Жомарттық — қолындағысын басқаға аямай беру, мұқтажға көмектесу.
• Тәлім-тәрбиелік ой — шығарманың үйрететін сабағы: еңбек ету, үнемдеу, жомарт болу.

Теория

«Атымтай жомарт» әңгімесі

Авторы: Ыбырай Алтынсарин. Жанры: әңгіме.

Тақырыбы: еңбек және жомарттық.

Басты кейіпкер — Атымтай. Ол:

• адал еңбек етеді;
• тапқанын мұқтаждарға таратады;
• жомарттығымен қоғамды біріктіреді.

Көтерілген мәселелер:

• әлеуметтік мәселе — кедейлік пен байлық;
• мұқтажға көмектесу;
• әңгімеде жомарттық кедейлікке қарсы қойылады.

Негізгі ой: еңбек адамды байытады, ал жомарттық қоғамды біріктіреді.

Тәлім-тәрбиелік ой: еңбек ету, үнемдеу, жомарт болу.

Оқиға желісі. Атымтай жомарт есепсіз бай бола тұрып, күн сайын бір мезгіл ескі-құсқы киіп, отын кесіп, шөп тасиды. Таныстары себебін сұрағанда, ол төрт себеп айтады:

1. Әдемі ат, асыл киім, асқан дәулет әдет болса, «көңілге жел кіргізеді» — бейшараларға жәрдем беруді ұмытудан қорқады.
2. Бар адамның жұмыс істеуі кемшілік емес екенін кейінгілер білсін дейді.
3. Өз бейнетімен тапқан тамақтың тәттілігі, сіңімділігі болады.
4. Құдай берген дәулетті тиісті орнына жаратпай, өзі ғана тұтынса, күнәлі болудан қорқады.

«Дүние қалай етсең табылады?» әңгімесі

Әңгіме француз жұртының бір білімді адамының атынан баяндалады. Ол 1791 жылы университетте оқып жүрген кезінде жеті сайын Версальдағы шешесіне жаяу барып-қайтады, жолында Антон деген тіленші қайыр сұрап отырады. Бір күні серігі, орта бойлы арық кісі, Антонға ақыл айтады: өзі де кедей болған, бірақ тіленбеген; ескі шүберек жиып, қағаз фабрикаларына сатқан, бір есек пен арба алып сауда бастаған, жеті жылда он мың франк тауып, қағаз фабрикасына кіріскен. «Машақаттанудан қашпасаң, сен де бай боласың, Антон». 1815 жылы автор Брюссельдегі үлкен кітап дүкеніне кіріп, приказчиктерге бұйырып тұрған купецті көреді. Ол — сол Антон: ақыл сөзден кейін тіленшілікті тастап, жұмысқа кіріскен, енді зор дүкеннің иесі.

Негізгі ойы: еңбекпен, еріншектікті тастап, ісіне нық болған адам байиды.

Ы. Алтынсариннің өмірбаяны

Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) қазіргі Қостанай облысында туған. Әкесі ерте қайтыс болып, атасы — белгілі би Балқожаның қолында тәрбиеленген. 1850 жылы Орынбор шекара комиссиясының қазақ балаларына арналған мектебіне түскен. 1860 жылы Торғайда қазақ балаларына мектеп ашу тапсырылып, сол мектепте орыс тілінің мұғалімі болған. 1879 жылы «Қазақ хрестоматиясы» және «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» жарық көрді. Шығармаларының көбі — қысқа әңгіме; қазақ әдебиетінде әңгіме жанрының қалыптасуына ықпал еткен.

Шығарманы бүгінгі өмірмен байланыстыру

Оқулықтағы «Қазіргі заманның атымтайлары» бөлімінде жомарттықтың бүгінгі көрінісі талқыланады. Тірек сөздер: ұлтжанды, құрбан, жомарттық, елге қызмет ету, баршылық, мұқтаж, кәріп, алғыс алу.

Әлем әдебиетінде де мейірім, қайырымдылық туралы шығармалар бар. Салыстыру арқылы әр әдебиеттің өз ерекшелігі көрінеді.

Мәселеге баға беру реті

1. Мәселені анықта (кедейлік, жомарттық).
2. Оны кейіпкердің әрекетімен байланыстыр (Атымтай тапқанын таратады).
3. Қазіргі өмірмен салыстыр (қазіргі қайырымдылық).
4. Өз көзқарасыңды дәлелде.

Аргументативті эссе

«Атымтай жомарт» әңгімесін эссеге дәлел етіп алуға болады. Эссе құрылымы: тезис → 2–3 дәлел → қорытынды. Тезис үлгісі: «Жомарттық — кедейлікті азайтудың бір жолы». Ой «біріншіден, екіншіден, сондықтан» сөздерімен байланысады.

Мысалдар

1. «Атымтай жомарт» әңгімесінің авторы кім? Жауабы: Ыбырай Алтынсарин.
2. Атымтай қандай кейіпкер? Жауабы: адал еңбек етіп, тапқанын мұқтаждарға тарататын жомарт адам.
3. Әңгімедегі әлеуметтік мәселе? Жауабы: кедейлік пен байлық.
4. Әңгіме нені үйретеді? Жауабы: еңбек етуге, үнемдеуге, жомарт болуға.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Атымтайды бай, бірақ сараң адам деп ойлайды. Ол — жомарттықтың үлгісі.
• Әңгіменің негізгі ойын тек «байлық» деп айтады. Дұрысы — еңбек пен жомарттық.
• Эссеге баға жазғанда дәлел келтірмейді: баға дәлелге сүйенуі керек.

Өзіңді тексер

1. «Атымтай жомарт» әңгімесінің тақырыбы? — Еңбек пен жомарттық.
2. Әңгімеде жомарттық неге қарсы қойылады? — Кедейлікке.
3. Атымтайдың жомарттығы қоғамға не береді? — Қоғамды біріктіреді.
4. «Қазіргі заманның атымтайлары» бөлімінде не талқыланады? — Жомарттықтың бүгінгі көрінісі.
5. Әңгімеге сүйеніп жазылатын эссенің тезисіне мысал? — «Жомарттық — кедейлікті азайтудың бір жолы».