Ш.Уәлиханов «Жоңғария очерктері»

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 112, 115-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Жайлаубаева Қ.С. «Қазақ тілі мен әдебиеті: Бәйтерек», 8-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 30, 31, 32-беттер
• Косымова Г., Сатбекова А., Берденова К., Рахимжанов К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 6-сынып, «Мектеп», 2018, 153, 154, 155, 156, 157, 158-беттер

Негізгі ұғымдар

• Шоқан Уәлиханов — қазақ ғалымы. Оқулықта ол «қазақ ғылымына еуропалық білімді жеткізуші» деп сипатталады.
• Шоқан халық ауыз әдебиетін жинаған: «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының бір нұсқасын жазып алған.
• Очерк — нақты өмір деректеріне, көрген-білгенге сүйеніп жазылатын шағын шығарма (жанр атауы ретінде).

Теория

Шоқан Уәлиханов — ғалым

7-сынып оқулығында туған өлкенің белгілі тұлғалары туралы жоба жасалады. Әр топ бір тұлғаның өмірі мен еңбектерін таныстыратын постер немесе презентация дайындайды. Тұлғалар мен олардың сипаттамасы:

Тұлға	Оқулықтағы сипаттамасы
Шоқан Уәлиханов	қазақ ғылымына еуропалық білімді жеткізуші
Абай Құнанбаев	қазақтың ұлттық әдебиетінің негізін қалаушы
Жамбыл Жабаев	қазақ ауыз әдебиетінің алып тұлғасы
Мұхтар Әуезов	«Абай жолы» эпопеясының авторы
Қаныш Сәтбаев	геология ғылымының негізін қалаушы
Дінмұхамед Қонаев	индустриялық дамуға үлес қосқан қайраткер

ҰБТ-да тұлға мен оның сипаттамасын сәйкестендіру тапсырмасы жиі кездеседі. Шоқан — ғалым, ақын емес.

Шоқан және ауыз әдебиеті

8-сынып оқулығында «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры туралы мәтінде айтылады: жыр нұсқасын Шоқан Уәлиханов жазып алған. Бұл — Шоқанның халық шығармаларын жинап, сақтаған ғалым екенін көрсетеді. 1939 жылы жыр желісімен қойылым қойылды.

«Жоңғария очерктері» туралы

Шығарманың атауы оның жанрын көрсетеді: бұл — очерк, яғни деректі, ғылыми-танымдық еңбек. Атауындағы Жоңғария — тарихи өлке атауы.

6-сынып оқулығы бойынша. «Жоңғария очерктері» — Шоқанның Жоңғарияға жасаған экспедициясының материалдары негізінде Орыс географиялық қоғамының алдында жасаған баяндамасы. Онда жүрген жолы, тұрғын халықтардың этникалық құрамы мен тұрмысы сипатталады, әдебиет туралы бөлек тоқталады, ауыз әдебиеті ескерткіштерін этнографиялық тұрғыдан зерттеудің маңызы айтылады. Еңбек ғылымға белгісіз болған өлкені жан-жақты танытады.

Оқулықтағы үзінділердің мазмұны:

• Автор Алатау қырғыздары ордасына сапарының нәтижелерін баяндайды. Жоңғарияға (Жетісуға) алғаш 1856 жылы полковник Коментовскийдің экспедициясымен Ыстықкөлге барған; Құлжада үш ай тұрған, Жоңғарияда бес ай болған, Шырғалаң өзенінің бойымен Тянь-Шаньға жеткен.
• 1859 жылы қоқан саудагерінің атын жамылып, қоқан керуенімен Қашқарға өткен. Оған дейін онда Марко Поло (1272 ж.), Бенедикт Гоес және екі еуропалық қана болған.
• Қазақ аңызы бойынша Жәнібек хан Жоңғар Алатауының бөктеріне құлан аулау үшін терең ор қаздырған. Жоңғарияда бурут (қара қырғыз) және Ұлы жүз (үйсін) қазақтары тұрады.
• Халық аузындағы нақыл сөздердің этнография үшін маңызы зор: олардан халықтың тұрмысы мен әдет-ғұрпы айқын көрінеді.

Шоқанның өмірбаяны. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835–1865) — ғалым, шығыстанушы, тарихшы, этнограф, географ, ағартушы. Әкесі оны жеті жасында ауыл мектебіне берген. 22 жасында Орыс география қоғамының мүшесі болып сайланған. 1858–1859 жылдары Қашқария сапары арқылы дүниежүзілік ғылымға үлес қосқан.

Тұлға туралы презентация дайындау реті

1. Жоба бөлімдерін анықта (өмірі, еңбектері).
2. Әр бөлімге дерек жина.
3. Слайд құрылымын жаса.
4. Көрнекілік қос.
5. Сынып алдында қорға.

Мысалдар

1. Оқулықта «қазақ ғылымына еуропалық білімді жеткізуші» деп кім аталады? Жауабы: Шоқан Уәлиханов.
2. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының нұсқасын кім жазып алған? Жауабы: Шоқан Уәлиханов.
3. Сәйкестендір: Шоқан — ?, Сәтбаев — ? Жауабы: Шоқан — еуропалық білімді жеткізуші ғалым; Сәтбаев — геология ғылымының негізін қалаушы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Шоқанды ақын деп жазады. Ол — ғалым, зерттеуші.
• Шоқан мен Абайдың сипаттамасын ауыстырады: ұлттық әдебиеттің негізін қалаушы — Абай.
• Очеркті көркем ертегі деп санайды. Очерк — деректерге сүйенген шығарма.

Өзіңді тексер

1. Шоқан Уәлиханов кім? — Қазақ ғалымы, қазақ ғылымына еуропалық білімді жеткізуші.
2. Шоқан қай жырдың нұсқасын жазып алды? — «Қозы Көрпеш – Баян сұлу».
3. «Жоңғария очерктері» қандай жанрда жазылған? — Очерк.
4. «Абай жолы» эпопеясының авторы кім? — Мұхтар Әуезов.
5. Қазақтың ұлттық әдебиетінің негізін қалаушы кім? — Абай Құнанбаев.