Ақан сері «Жігіт сипаты», «Қыз сипаты» М

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 4, 6, 14, 15, 17, 126, 134, 135, 136, 137-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 92, 93, 94, 95, 97, 98, 100-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 151, 152, 153-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 135-бет
• Тұрсынғалиева С.Ә., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, «Арман-ПВ», 2019, 172, 173-беттер

Негізгі ұғымдар

• Ақан сері Қорамсаұлы — ақын, «Жігіт сипаты», «Қыз сипаты» лирикалық өлеңдерінің авторы.
• Мағжан Жұмабаев — 1893 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Сасықкөл деген жерде туған ақын.
• Мағжан төрт жасынан хат таныған. Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқыған. Омбыдағы оқытушылар семинариясын алтын медальмен бітірген. Өлеңдері тұңғыш рет Қазанда, Кәрімовтер баспаханасында басылған.
• Мағжан — «Батыр Баян», «Қорқыт», «Ертең» поэмаларының және «Педагогика» оқулығының авторы.

Теория

Ақан сері «Жігіт сипаты», «Қыз сипаты»

Бұл — лирикалық өлеңдер. Ақын асыл жігіт пен ақылды қыздың бейнесін суреттейді, өзінің идеалын (үлгісін) көрсетеді.

«Жігіт сипаты». Асыл жігіттің қасиеттері: мейірімділік (әлсізге жаны ашиды), ақыл, мінез, өнер, көп қырлылық.

«Бір сырлы, сегіз қырлы болса жігіт»

Жігіт «гауһар тастай асыл» болуы керек.

«Қыз сипаты». Өлеңде үш қыз суреттеледі:

Қыз	Сипаты
бірінші қыз	«ақша маңдай», анадан дана болып туған, құрбысын жауға бермейді
екінші қыз	«тілі жорға»
үшінші қыз	«күлім көз, оймақ ауыз, қиғаш қас»

Идеясы: Ақан сері асыл жігіт пен ақылды қызды үлгі етеді.

Ақан серінің өмірбаяны. Қорамсаұлы Ақан сері (1843–1913) — қазақтың әйгілі әнші-композиторы, ақын. Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданында туған (9-сынып оқулығында — Көкшетау өңірінің Қоскөл деген жері). Әкесі Қорамса, шешесі Жаңыл — қарапайым шаруа адамдары. Алғашқыда ауыл молдасынан сауат ашып, кейін (1856–1859) Қызылжардағы Уәли медресесінде оқыған.

М. Жұмабаев «Қазақ тілі»

Ақын ана тілінің тағдырына қайғырады. Өлең жоқтау ырғағымен басталады: «Күш кеміді, айбынды ту құлады...». Солғын ырғақ ақынның қайғысын жеткізеді. Соңында ырғақ үмітке ауысады: «Нұрлы жұлдыз, бабам тілі, сен қалдың!».

Негізгі ойы: ана тілі — ұлттың мәңгілік белгісі.

М. Жұмабаев «Мен жастарға сенемін»

Ақын жастардың күшіне, мінезіне және елдің болашағына сенеді. Әр шумақ «Мен жастарға сенемін!» деп аяқталады — бұл қайырма.

«Арыстандай айбатты, / Жолбарыстай қайратты»

Ойбөліктері:

1. Жастардың айбаты — арыстан, жолбарыс, қыран.
2. Жастардың мінезі — «Жұмсақ мінез жібектер, / Сүттей таза жүректер».
3. Елге деген сенім — Алаш, Арқа, жер.
4. Болашаққа сенім — жастар Алаш атын аспанға шығарады.

Ырғағы: салтанатты, көтеріңкі. Өлеңді «Азия» тобы ән етіп орындаған.

Мағжан туралы пікірлер

• «Мағжан — қазақ поэзиясының жарық күні» (Ілияс Омаров) — метафора.
• «Мағжан — сегіз қырлы, бір сырлы аса ірі тұлға» (Қадыр Мырза Әлі).
• Әлкей Марғұлан Мағжанның қазақ үшін маңызын ағылшындар үшін Шекспирдің, орыстар үшін Пушкиннің маңызымен салыстырған.
• Бір профессор оны «қазақтың Пушкині» деп атаған.

Мысалдар

1. «Бір сырлы, сегіз қырлы болса жігіт» — кімнің өлеңі? Жауабы: Ақан серінің «Жігіт сипаты».
2. Мағжан қай жылы, қай жерде туған? Жауабы: 1893 жылы, Сасықкөлде (Солтүстік Қазақстан, Булаев ауданы).
3. «Мен жастарға сенемін» өлеңіндегі қайталанатын жол? Жауабы: «Мен жастарға сенемін!» — қайырма.
4. «Қазақ тілі» өлеңінің ырғағы қалай өзгереді? Жауабы: жоқтаудан үмітке ауысады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Мағжан Омбы семинариясын бітірген, ал «Ғалия» медресесі — Уфада. Қалаларды шатастырмаңыз.
• «Тілі жорға» қыз — екінші қыз, «ақша маңдай» — бірінші қыз.
• «Мен жастарға сенемін» өлеңінің ырғағын мұңды деп жазады. Дұрысы — салтанатты, көтеріңкі.
• «Батыр Баян» поэмасын басқа ақынға телиді. Оның авторы — Мағжан Жұмабаев.

Өзіңді тексер

1. Мағжанның өлеңдері тұңғыш рет қайда басылды? — Қазанда, Кәрімовтер баспаханасында.
2. «Мен жастарға сенемін» өлеңінде жастар кімдерге теңеледі? — Арыстанға, жолбарысқа, қыранға.
3. «Қыз сипаты» өлеңінде неше қыз суреттеледі? — Үш қыз.
4. «Қазақ тілі» өлеңінің негізгі ойы? — Ана тілі — ұлттың мәңгілік белгісі.
5. Мағжанның поэмаларын ата. — «Батыр Баян», «Қорқыт», «Ертең».