І. Жансүгіров «Күйші» поэмасы (үзінді), «Күй» поэмасы, «Жетісу суреттері»

Оқулықтық тірек

• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мукеева Б.К. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 7-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2025, 36, 37, 38, 39-беттер
• Косымова Г., Рахманова Р., Берценова К., Сатбекова А. «Қазақ тілі мен әдебиеті», 9-сынып, «Мектеп», 2019, 194, 195, 196-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 1-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 62, 63, 64, 74, 75, 78-беттер
• Оразбаева Ф.Ш., Дәулетбекова Ж.Т., Рахметова Р.С., Рауандина А.Қ., Мұкеева Б.Ғ. «Қазақ тілі мен әдебиеті. Тіл-байрақ», 11-сынып, 2-бөлім, Көкжиек-Горизонт, 2020, 24, 25, 29, 30-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ә., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, «Арман-ПВ», 2019, 171, 172, 182, 183, 184, 185-беттер

Негізгі ұғымдар

• Ілияс Жансүгіров (1894–1938) — ақын. Алматы облысы, Ақсу ауданында туған. Туған жері — Жоңғар Алатауынан ағып, Балқашқа құятын Ақсу өзенінің бойы.
• Күй — қазақтың аспаптық музыкасының жанры.
• «Күйші» — күйшінің өнері туралы поэма. «Күй» — күйдің адам жүрегіне әсері туралы поэма.
• «Жетісу суреттері» — туған жер табиғатын жырлайтын өлең. Жетісу — «Жер жаннаты».

Теория

«Күйші» поэмасы (үзінді)

Поэмада күйшінің домбыра тартқаны, оның күйінің жұртқа әсері суреттеледі. Бейнелі жолдар:

• «Домбыра айналаға дүбір салды, / Адақтап жалғыз шапқан жүйрік аттай» — теңеу (жүйрік аттай);
• «Күніреніп жұрттың көңілі түйе болды»;
• «Күн тыңдап, кірмей тұрды ұясына, / Бұлт тыңдап, мінбей тұрды тақ басына» — табиғат тірі бейне ретінде суреттеледі (кейіптеу).

Поэмада қалмақ қызы да күйге ұйиды: ол перне басқан саусақты бейнелейді. Күй тыңдағанда тіпті күн мен бұлт тоқтап қалады — бұл күйдің құдіретін көрсетеді.

Қазақ халқы күй өнерін ерекше кие тұтқан, күйшісін айрықша қастерлеген. Тірек сөздер: ырғақ, перне, ішек, шерту, шертпе, үкі.

Оқиға желісі (9-сынып оқулығы бойынша). Поэма Арқадан Алатауға ауып келген хан Кененің ордасындағы тойда Сарыүйсін руынан шыққан домбырашы жігіттің күй тартып, елді елтуінен басталады. Күйшінің өнеріне тәнті болған Қарашаш — Кененің кеңесіндегі ақылдасы — күйшіні «басы бүтін» ағасынан сұрап алады. Сорлы күйшінің азат басы құлға айналады. Ханшаның сұлулығы күйшіні есінен тандырады; «Тарт, күйшім!» деген жарлықты естігенде ойындағы тоқсан күйдің бәрі жоқ болып кетеді, кейін тосын күй ағытылады. Күйші талай күн сарайда өткізіп, «бір-ақ күй — қыз күйігі Қарашаштың» тартады. Күйшінің өкінішін ақын «Туғаным, әттеген-ай, Сарыүйсін боп!» деп береді — бұл әлеуметтік теңсіздікті көрсетеді. Күй құдіреті Қарашашты да махаббат жалынына шарпытады.

Идеясы: әділетсіздік пен зорлық-зомбылықты жеңген ұлы күш — өнер. Оқулық поэманы әлеуметтік-психологиялық деп атайды. Осы кезеңде — 30-жылдары — «Күйші», «Дала», «Құлагер» поэмалары дүниеге келген; «Құлагер» поэмасы 1936 жылы қарашада «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланған.

«Күй» поэмасы

Поэма музыка өнерімен тығыз байланысты. Ақын күйдің адам жүрегіне әсерін сөзбен береді. Поэмада күй «тілсіз сөйлейтін» өнер ретінде суреттеледі. Музыка әсерін білдіретін сөздер: құштарландым, әсер етті, сергектік, торында қалдым.

Поэманы музыка мен кескіндемемен салыстыруға болады:

Өнер	Құралдары
поэзия	теңеу, кейіптеу, метафора, эпитет
музыка	әуен, ырғақ
кескіндеме	түс, композиция

Оқулықта Жансүгіров шығармашылығы «Қазақ поэзиясының сұлу сарайы» деп аталады.

«Жетісу суреттері»

Өлеңде Жетісу өңірінің табиғаты жырланады. Ақын өзен атауларын тізіп береді:

«Жетісу жерде жетер Жетісуым: / Күркілдек, Көксу, Лепсі, Іле, Шуым...»

Жетісу — «Жер жаннаты». Бұл — автордың көзқарасы, бағасы. Ортақ тақырып — туған жер сұлулығы. Сол тақырыпты С. Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасы да жырлайды.

Мәнерлеп оқығанда жер-су атаулары логикалық екпінмен айтылады. Лепті жолдарда («Жетісу, кеуден асқар, аяғың көл») дауыс көтеріледі.

Мысалдар

1. «Домбыра айналаға дүбір салды, / Адақтап жалғыз шапқан жүйрік аттай» — қандай құрал? Жауабы: теңеу («-дай/-тай» жұрнағы бар).
2. «Күн тыңдап, кірмей тұрды ұясына» — қандай құрал? Жауабы: кейіптеу (күн адамша тыңдайды).
3. «Жер жаннаты» деп қай өңірді атайды? Жауабы: Жетісуды.
4. «Жетісу суреттері» мен «Көкшетау» поэмасының ортақ тақырыбы? Жауабы: туған жер табиғатының сұлулығы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Күйші» мен «Күй» поэмаларын шатастырады: «Күйші» — күйшінің өнері туралы; «Күй» — күйдің әсері туралы.
• «Жетісу суреттері» өлеңін Сейфуллинге телиді. Сейфуллиндікі — «Көкшетау».
• Теңеу мен кейіптеуді ажыратпайды.
• Ақынның өмір жылдарын (1894–1938) басқа ақынның жылдарымен шатастырады.

Өзіңді тексер

1. Ілияс Жансүгіров қай жерде туған? — Алматы облысы, Ақсу ауданы, Ақсу өзенінің бойы.
2. Күй дегеніміз не? — Қазақтың аспаптық музыкасының жанры.
3. «Күй» поэмасында күй қалай суреттеледі? — «Тілсіз сөйлейтін» өнер ретінде.
4. «Жетісу суреттері» өлеңінде қандай өзендер аталады? — Күркілдек, Көксу, Лепсі, Іле, Шу.
5. «Күйші» поэмасында күйді тыңдағанда табиғат қалай өзгереді? — Күн ұясына кірмей, бұлт тоқтап тұрады.