Адамзаттың жаһандық проблемалары

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 89, 90, 91; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 88, 89, 90; 10-сынып
• Б. Қапалбек, М. Жолшаева, Ш. Ерхожина, Л. Ишанова. «Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық» (Мектеп, 2020), беттер: 24, 31; 11-сынып
• Б. Қапалбек, М. Жолшаева, Ш. Ерхожина, Л. Ишанова. «Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық» (Мектеп, 2020), беттер: 11, 14; 11-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• Жаһандық проблемалар туралы мәтіндерде факт пен пікірді ажырату және автор позициясын анықтау басты міндет.
• Факт — тексеруге болатын оқиға не сандық дерек; пікір — субъективті баға («меніңше», «керемет», «нашар»).
• Автор позициясы үш жолмен көрінеді: тікелей баға, дәйексөз, құрылым.
• Позицияның екі түрі: қоғамдық-саяси (баға, үндеу) және ғылыми (дерек, өлшем, статистика).
• Бір тақырып ресми-іскери, публицистикалық, ғылыми стильде әртүрлі жазылады.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Факт пен пікір (10-сынып)

Факт: «2023 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі 5,1 %-ға өсті». Пікір: «Бұл соңғы жылдардағы ең керемет және қайталанбас жетістік болды». Өңдеу әдісі: мәтіннен эмоционалды субъективті пікірлерді бөліп, тек нақты фактілерді алу.

Бір тақырып — үш стиль

• Ресми-іскери: «Тараптар бейбітшілік пен ынтымақтастық туралы осы Шартты жасасты…» (баптар, құқықтық терминдер);
• Публицистикалық: «Бұл тарихи келісім — барша адамзаттың асыл арманының орындалуы!» (эмоция, үндеу);
• Ғылыми: «Халықаралық шарттар институты мемлекеттердің егемендік құқықтарын сақтаудың заңдық кепілі болып табылады» (теориялық тұжырым).

Автор позициясы (11-сынып)

1. Тікелей баға — «бұл — үлкен жауапкершілік» сияқты тұжырымдар;
2. Дәйексөз — басқа адамның пікірін тірек етіп келтіру;
3. Құрылым — ойды қайдан бастап, қалай түйіндегенінен көрінеді. Қоғамдық-саяси позицияда «болмауы керек», «тоқтату керек»; ғылыми позицияда «зерттеу көрсетті», «деректерге сүйенсек» оралымдары. Айтыс үлгісі: «Қу гептилден қырылып киіктерін…» жолдары — полигон зардабына қатысты азаматтық позиция. Талдау тәртібі: мәселені бір сөйлеммен тұжырымда → автор позициясының түрін анықта → дәлелдерді сарала (эмоциялық па, деректік пе) → негізгі ойды 1–2 сөйлемге сыйдыр → өз пікіріңмен салыстыр.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Тақырыптық сөздік

жаһандық мәселе, экология, қауіпсіздік, бейбітшілік, соғыс, кедейлік, теңсіздік, миграция, таза су тапшылығы, климаттың өзгеруі, тұрақты даму, зардап.

Мысалдар

Мәтін (≈110 сөз). «Жер бетінде су көп, бірақ тұщы су үлесі — шамамен үш пайыз, оның басым бөлігі мұздықтарда жатыр. Ал тұтыну жыл сайын артып келеді: қалалар өседі, егістік суаруды, зауыттар салқындатуды қажет етеді. Кей өңірлерде адамдар суды кестемен алады. Бұл мәселені көбіне техникалық деп санайды: тұщытқыш қондырғылар салу керек дейді. Бұл дұрыс, бірақ жеткіліксіз. Тісін жуып тұрғанда шүмекті ашық қалдырған адам да мәселені шешуге не оны тереңдетуге қатысады. Ғалымдар тамшылатып суаруды, суды қайта пайдалануды ұсынады. Әр шешім қаржыны қажет етеді, алайда әрекетсіздік әлдеқайда қымбатқа түседі. Ендеше біз не таңдаймыз: бүгінгі үнемді ме, әлде ертеңгі су кезегін бе?»

1-сұрақ. Шүмек туралы сөйлемнің астарлы мағынасы: A) тіс жуу зиянды; B) әр адам суды сақтауға жауапты; C) шүмектер бұзылған; D) тұщытқыштар керек емес. Талдау: ашық айтылмаса да, «шешуге не тереңдетуге қатысады» қарсы қоюынан шығады. D мәтінге қайшы («бұл дұрыс, бірақ жеткіліксіз»). Жауабы: B.

2-сұрақ. Автор позициясының түрі: A) таза ғылыми; B) қоғамдық-саяси (баға мен үндеу басым), деректермен қуатталған; C) ресми-іскери; D) позиция жоқ. Талдау: соңғы риторикалық сұрақ — үндеу; бірақ үш пайыз, тамшылатып суару сияқты деректер бар. Жауабы: B.

3-сұрақ. Фактіні білдіретін сөйлем: A) әрекетсіздік әлдеқайда қымбатқа түседі; B) тұщы су үлесі шамамен үш пайыз; C) біз не таңдаймыз?; D) бұл дұрыс, бірақ жеткіліксіз. Талдау: тексеруге болатын сандық дерек. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Өз ойын астарлы мағына деп ұсыну (астар мәтін сөзіне сүйенуі керек).
• «Бұл дұрыс, бірақ…» құрылымындағы автор келісімін толық қолдау деп түсіну.
• Риторикалық сұрақты жаңа ақпарат деп санау.
• Сандық деректі пікірмен шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Факт пен пікірдің айырмасы? — Фактіні тексеруге болады; пікір — субъективті баға.
2. Автор позициясы қандай жолдармен көрінеді? — Тікелей баға, дәйексөз, құрылым арқылы.
3. Ғылыми позицияның оралымдары? — «Зерттеу көрсетті», «деректерге сүйенсек».
4. Публицистикалық стильдің белгісі (бейбітшілік туралы мысал)? — Эмоция, үндеу: «барша адамзаттың асыл арманы!»
5. Мәтіннен фактіні бөліп алу әдісі? — Эмоционалды субъективті пікірлерді алып тастап, нақты деректерді қалдыру.