Бұқаралық ақпарат құралдары туралы

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 12, 13, 14; 10-сынып
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі» (оқулық 8-сыныпқа), Алматы: «Атамұра», 2018, беттер: 16, 29, 39; 8-сынып
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі» (оқулық 8-сыныпқа), Алматы: «Атамұра», 2018, беттер: 29, 49, 53; 8-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 166, 212, 217, 226, 227; 7-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• БАҚ туралы мәтіндер және БАҚ мәтіндерінің өзі: хабар, хроника, мақала, очерк, интервью.
• Дереккөз түрлері: БАҚ материалдары (өзекті, жедел), энциклопедиялық басылымдар (анықтамалық, дәлелденген), ғылыми зерттеулер (терең талдау).
• Басқа автордың ойын, санын алғанда сілтеме міндетті; сілтемесіз пайдалану — плагиат.
• БАҚ-тағы стильдік ауытқулар: тавтология, ауызекі сөз, штамп, стиль араластыру, паронимдер.
• Дерек тек сенімді көзден алынады, оның жанында автор мен дереккөз аталады.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Дереккөз және сілтеме (10-сынып)

Сілтеме түрлері: жол ішіндегі («Профессор Б. Қалиев атап көрсеткендей, …»); жақша ішіндегі ([1, 25-б.] немесе (Байтұрсынұлы, 1991)); беттің астындағы (сноска). Энциклопедиялық дерек үлгісі: «Алаш орда» — 1917 жылы желтоқсанда Екінші жалпықазақ съезінде құрылған ұлттық үкімет («Қазақстан» ҰЭ). 8-сынып оқулығындағы үлгілер: «(Нұрсұлтан Назарбаев. «Қазақстан жолы»)», «(«Ғалам» энциклопедиясынан)», «(Баспасөз материалдарынан)». Формула: … мәліметі бойынша, …

Стильдік ауытқуларды түзету

Ауытқу	Мысал	Түзетілгені
Тавтология	бүгінгі күні қазіргі уақытта	бүгінде
Ауызекі сөз	…бәрі түсінікті болды ғой	демеулікті алып тастау
Штамп	қажетті шараларды қабылдау жұмыстары жүргізілуде	шара қабылданды

Түзету реті: ауытқуды тап → түрін ата → мағынасын сақтап түзет → мәтінді қайта оқы.

БАҚ жанрлары

Хроникада баға жоқ, уақыт тізбегі бар; мақалада пікір мен баға көп; очеркте деректер мен сезім, бейне араласады. Жанрды «Бұл — …, себебі…» деп дәлелде.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Тақырыптық сөздік

бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ), баспасөз, газет, журнал, телеарна, сайт, тілші, редакция, хабар, жаңалық, дереккөз, сілтеме, плагиат, сенімділік.

Мысалдар

Мәтін (≈100 сөз). «Мектебіміздің «Үзіліс» газеті он жасқа толды. Алғашқы саны 2015 жылы 50 данамен шыққан, қазір газет айына бір рет шығады және сайтын өткен жылы 12 мыңға жуық оқырман қараған. Басылымда 8–11-сыныптың 18 оқушысы жұмыс істейді. Бас редактордың айтуынша, ең көп оқылатын материалдар — түлектермен сұхбат және олимпиададан репортаж. «Жаңалықты жарияламас бұрын оны екі дереккөзден тексереміз», — дейді ол. Биыл газет тілшілері қалалық байқауға қатысып, жүлделі орын алды. Асыра айтқандық емес, «Үзіліс» — қаладағы ең үздік мектеп газеті. Редакцияға жаңа оқырмандар мен батыл тақырыптар тілейміз».

1-сұрақ. Пікірді білдіретін сөйлем: A) алғашқы саны 2015 жылы шыққан; B) басылымда 18 оқушы жұмыс істейді; C) «Үзіліс» — қаладағы ең үздік мектеп газеті; D) сайтты 12 мыңға жуық оқырман қараған. Талдау: «ең үздік» — баға, «асыра айтқандық емес» — пікір маркері. Жауабы: C.

2-сұрақ. Редакция жаңалықты қалай тексереді? A) мұғалімнен сұрайды; B) екі дереккөзден тексереді; C) тексермейді; D) бір ай күтеді. Талдау: редактордың төл сөзі. Жауабы: B.

3-сұрақ. «Бүгінгі күні қазіргі уақытта газет танымал» сөйлеміндегі ауытқу: A) штамп; B) тавтология; C) диалект; D) пароним. Талдау: «бүгінгі күні» мен «қазіргі уақытта» мағынасы қайталанады. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Беделді адамның пікірін дерек деп қабылдау.
• Тавтология мен штампты шатастыру.
• Хроника мен мақаланы ажыратпау.
• Дереккөзсіз сандарды дәлел ретінде таңдау.

Өзіңді тексер

1. Дереккөздің үш түрі? — БАҚ материалдары, энциклопедиялық басылымдар, ғылыми зерттеулер.
2. Плагиат дегеніміз не? — Бөтен еңбекті сілтемесіз пайдалану.
3. Сілтеме жасаудың түрлері? — Жол ішіндегі, жақша ішіндегі, беттің астындағы.
4. Тавтологияның мысалы? — «Бүгінгі күні қазіргі уақытта».
5. Хроникада баға бола ма? — Жоқ, хроникада уақыт тізбегімен деректер ғана беріледі.