Астаналар мен қалалар. Архитектура мен құрылыс

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 71, 72, 158; 6-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 18, 43, 55; 6-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 84, 85, 86; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 87, 88, 89; 10-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23, 97
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 82, 83

Негізгі ұғымдар

• Қалалар мен сәулет туралы мәтіндерде ресми-деректі сипаттама (сан, термин) мен көркем аңыз жиі салыстырылады.
• Сәулет — «ұлттың тасқа қашалған шежіресі»; тарихи жәдігерлерді сақтау — бүкіләлемдік мәдени мұраны қорғау мәселесі.
• Ақпараттың үш деңгейі: негізгі, қосымша, детальді (биіктік, салмақ, орны).
• Нұсқаулық (ереже) тілі қысқа, нақты, бұйрықтық-ұсыныстық; тақырыпшалары: «Жалпы ережелер», «Міндеттер», «Тыйым салынатын әрекеттер».
• Мәтіндерді салыстыру өлшемдері: тақырып, мазмұн, тілдік ерекшелік.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Ресми-деректі және көркем мәтін (6-сынып)

Бірінші мәтін — «Астана–Бәйтерек» кешені: биіктігі 97 метр, жалпы биіктігі 105 метр, салмағы 1000 тоннадан астам; шар «хамелеон» әйнегінен жасалған. Тілі ресми-деректі: сандар, терминдер (кешен, сфера, глобус), толық сөйлемдер. Екінші мәтін — аңыз: Самұрық құс, Айдаһар, Батыр; тілі ауызекі-көркем («Ойпырымай, қайтем енді…»).

Негізгі, қосымша, детальді ақпарат

«Әлемнің жеті кереметі» мәтіні: негізгі — жеті керемет сәулет пен мүсін шеберлерінің асыл мұралары; қосымша — Хеопс пирамидасы біздің дәуірімізге жеткен жалғыз керемет; детальді — пирамиданың биіктігі 147 метр, әр қырының ұзындығы 235 метр. «Айша бибі кесенесі» мәтінінде детальді ақпарат — орналасқан жері (Тараз маңы).

Сәулет туралы мәтіндер (10-сынып)

Сәулет — ұлттың тасқа қашалған шежіресі (Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Бәйтерек, заманауи сәулет). Отырар мен Түркістанның сәулет ескерткіштері әлемдік өркениеттің ортақ қазынасы саналады. Ереже үлгісі: «1. Тарихи ескерткіш аумағында тазалықты қатаң сақтаңыз. 2. Жәдігерлерге қол тигізуге тыйым салынады». Тілі қысқа, бұйрықтық, қатаң бірізділік сақталады.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Сәулет туралы мәтіндерден дерек

• Сәулетші — ғимарат, кешен құрылысын ойлап табатын маман. Ертеде баспана бұтақ, қамыс, кейін саз балшықтан салынған; кейін сарай, ғибадатхана, стадион, театр, кітапхана тұрғызыла бастады.
• Айша бибі кесенесі (Тараз маңы) — аңызға толы және сәулет өнеріндегі ескерткіш; кірпіштерінің әртүрлілігімен таңғалдырады, алғашқы қалпы тек батыс қабырғасында сақталған.

Тақырыптық сөздік

астана, қала, сәулет, ғимарат, кесене, ескерткіш, кешен, мұнара, жәдігер, тарихи мұра, құрылыс, абаттандыру.

Мысалдар

Мәтін (≈100 сөз). «Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — ортағасырлық сәулет өнерінің інжу-маржаны. Кесене XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салына бастаған. Ғимараттың басты күмбезінің диаметрі шамамен 18 метр, бұл — Орталық Азиядағы ең ірі кірпіш күмбездердің бірі. Қабырғалары көгілдір және жасыл түсті жылтыр тақтайшалармен әшекейленген. 2003 жылы кесене ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді. Бүгінде мұнда жыл сайын мыңдаған зиярат етушілер келеді. Кесененің ішінде отыздан астам бөлме бар, олардың әрқайсысының өз қызметі болған. Ғимаратты қалпына келтіру жұмыстары бірнеше рет жүргізілген. Бұл көне ғимарат — тек тарих емес, ұрпақтарды жалғайтын рухани көпір».

1-сұрақ. Мәтіндегі детальді ақпарат: A) кесене — сәулет өнерінің інжу-маржаны; B) күмбездің диаметрі шамамен 18 метр; C) кесене — рухани көпір; D) мұнда зиярат етушілер келеді. Талдау: нақты сан — детальді ақпарат. Жауабы: B.

2-сұрақ. «Інжу-маржаны», «рухани көпір» тіркестері мәтінге қандай сипат береді? A) ресми; B) бейнелілік, автордың бағасы; C) ғылыми дәлдік; D) ауызекі қарапайымдылық. Талдау: ауыспалы мағынадағы тіркестер — көркемдік-публицистикалық баға. Жауабы: B.

3-сұрақ. Мәтінге сәйкес пікір: A) кесене XX ғасырда салынған; B) кесене 2003 жылы ЮНЕСКО тізіміне енді; C) қабырғалары қызыл тақтайшалармен әшекейленген; D) мұнда ешкім келмейді. Талдау: мәтінде тікелей айтылған. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бейнелі бағаны (інжу-маржаны) дерек деп қабылдау.
• Ғасыр мен жылды шатастыру.
• Ресми ережедегі бұйрық райды публицистикалық үндеу деп санау.
• Детальді ақпарат пен негізгі ойды ажыратпау.

Өзіңді тексер

1. Бәйтеректің биіктігі қанша (оқулық мәтіні бойынша)? — 97 метр, жалпы биіктігі 105 метр.
2. Ресми-деректі мәтіннің белгілері? — Сандар, терминдер, толық сөйлемдер.
3. Хеопс пирамидасы туралы қосымша ақпарат? — Біздің дәуірімізге жеткен жалғыз керемет.
4. Нұсқаулықтың тақырыпшалары? — «Жалпы ережелер», «Міндеттер», «Тыйым салынатын әрекеттер».
5. Мәтіндерді салыстырудың үш өлшемі? — Тақырып, мазмұн, тілдік ерекшелік.