Мемлекеттер. Географиялық орналасуы. Экономикасы

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 46, 47, 48; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 53, 54, 55; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 55, 56, 57; 10-сынып
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі» (оқулық 8-сыныпқа), Алматы: «Атамұра», 2018, беттер: 28, 34, 48; 8-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 14, 15, 28, 29; 5-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109
• Егорина А. В., Нуркенова С. Е., Алиаскаров Д. Т., Шимина Е. П. «География», 7 класс, Атамура, 2025, с. 233

Негізгі ұғымдар

• Мемлекеттер мен экономика туралы мәтіндер көбіне графиктік мәтінмен (кесте, диаграмма, сызба) және публицистикалық мақаламен беріледі.
• Графиктік мәтінді талдау: шартты белгілер мен шкала → максимум/минимум → өсу, кему, тұрақтану үрдістері.
• График сызығының көтерілуі — өсу, төмен түсуі — құлдырау, бір қалыпты болуы — тұрақтану.
• Көпшілікке арналған мақала: тартымды тақырып → статистикалық фактімен кіріспе → тақырыпшалы негізгі бөлім → шешу жолдары.
• Публицистикада цифр — дәлел, ал баға сөздері автордың позициясын көрсетеді.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Графиктік мәтін (10-сынып)

Түрі	Не көрсетеді
Кесте	деректі қатар мен бағанға реттейді
Бағанды, дөңгелек диаграмма	үлес пен арақатынас
Сызба, инфографика	үдеріс динамикасы мен байланыс

Клишелер: «Кестеде көрсетілгендей, … көрсеткіші … пайызға артқан»; «Диаграмма мәліметтеріне сүйенсек, ең жоғарғы үлес … тиесілі»; «Бұл графиктен … үрдісін байқауға болады». Шартты белгілер: түстер, сызықтар, фигуралар белгілі бір ұғымды білдіреді («қызыл сызық импорт көлемінің азайғанын, жасыл бағандар отандық өнімнің артқанын көрсетеді»).

Экономика туралы публицистика

8-сынып оқулығы: «Шағын кәсіпкерлік — елдің әлеуетті тірегі» (Арнұр Асқар) — тезис тақырыпта, статистика (шағын және орта бизнестің ЖІӨ-дегі үлесі 17–18 %, кейін 27 %), баға («ауыз толтырып айтуға тұратын көрсеткіш»).

Мақаланың құрылымы

1. Тақырып — мәнін бірден білдіретін тіркес не риторикалық сұрақ; 2) кіріспе — өзекті мәселе, статистикалық факт; 3) негізгі бөлім — тақырыпшаларға бөлінеді («1. Мәселенің түп-төркіні. 2. Әлемдік тәжірибе. 3. Біз не істеуіміз керек?»); 4) қорытынды — шешу жолдары, үндеу.

Негізгі және қосымша ақпарат

Түркі әлемі туралы мәтін: негізгі — түркітілдес халықтар Еуразияның үлкен бөлігінде тұрады; қосымша — қырықтан астам этникалық топ, 40 шақты тіл, 200 миллионға жуық адам.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Мемлекеттердің географиялық орналасуы

Географиялық орналасуы бойынша елдер теңізге шығатын (приморские), теңізге шыға алмайтын (ішкі континенттік), аралдық, түбектік және архипелаг елдері болып бөлінеді. Елдің орналасуын сипаттау жоспары: материктегі орны, аумағы, шекаралас елдері, Дүниежүзілік мұхитқа шығуы, шеткі нүктелерінің ендігі, астанасы, орналасуына баға.

Тақырыптық сөздік

мемлекет, аумақ, шекара, экономика, ішкі жалпы өнім (ЖІӨ), экспорт, импорт, кәсіпкерлік, интеграция, инвестиция, транзит, өсу қарқыны.

Мысалдар

Мәтін (≈90 сөз) + кесте. «Қазақстан — Мұхитқа шығатын жолы жоқ әлемдегі ең үлкен ел. Сондықтан тауарды көрші елдер арқылы тасымалдауға тура келеді, бұл шығынды арттырады әрі жеткізу мерзімін ұзартады. Экономистердің бағалауынша, мұндай елдердің көлік шығыны теңізге шығатын елдерге қарағанда әлдеқайда жоғары. Алайда география — үкім емес. Ел Қытай мен Еуропаның арасында орналасқан, сондықтан екі нарықты жалғайтын көпірге айнала алады. Кестеде көрсетілгендей, транзиттік жүк көлемі соңғы жылдары тұрақты өсіп келеді. Жаңа темір жолдар, логистикалық орталықтар салынып, Каспий арқылы теңіз тасымалы дамып келеді. Бұл — дұрыс таңдалған бағыттың белгісі. Демек, елдің кемшілігі біртіндеп артықшылыққа айналуда».

Жыл	Транзиттік жүк, млн тонна (шартты мысал)
2021	24
2022	27
2023	31

1-сұрақ. Кестеден байқалатын үрдіс: A) құлдырау; B) тұрақты өсу; C) өзгеріссіз; D) алдымен өсу, кейін кему. Талдау: 24 → 27 → 31. Жауабы: B.

2-сұрақ. 2021 жылдан 2023 жылға дейін жүк көлемі қаншаға артқан? A) 3 млн т; B) 4 млн т; C) 7 млн т; D) 31 млн т. Талдау: $31 - 24 = 7$. Жауабы: C.

3-сұрақ. Автордың позициясы: A) Мұхитқа жолдың жоқтығы — шешілмейтін мәселе; B) ел өз орнын транзиттік артықшылыққа айналдыра алады; C) география экономикаға әсер етпейді; D) тасымалдан бас тарту керек. Талдау: «география — үкім емес», «көпірге айнала алады». C — шектен шыққан тұжырым. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Үрдісті бір жылдың мәнімен ғана бағалау.
• Айырманы есептеудің орнына соңғы мәнді таңдау.
• «Ешқашан», «мүлде» сияқты шектен шыққан нұсқаларды таңдау.
• Шартты белгілер мен өлшем бірлігін оқымау.

Өзіңді тексер

1. Дөңгелек диаграмма не көрсетеді? — Сандық көрсеткіштердің үлесі мен арақатынасын.
2. График сызығының төмен түсуі нені білдіреді? — Құлдырауды.
3. Көпшілікке арналған мақаланың кіріспесінде не беріледі? — Өзекті мәселе және статистикалық факт.
4. Шағын және орта бизнестің ЖІӨ-дегі үлесі қалай өзгерген (мақала бойынша)? — 17–18 %-дан 27 %-ға дейін.
5. Графиктік мәтінді талдау сатылары? — Шартты белгілер, максимум мен минимум, үрдістерді салыстыру.