Техникалық прогресс

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Б. Қапалбек, М. Жолшаева, Ш. Ерхожина, Л. Ишанова. «Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық» (Мектеп, 2020), беттер: 68, 70; 11-сынып
• Б. Қапалбек, М. Жолшаева, Ш. Ерхожина, Л. Ишанова. «Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық» (Мектеп, 2020), беттер: 62, 68; 11-сынып
• Б. Қапалбек, М. Жолшаева, Ш. Ерхожина, Л. Ишанова. «Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық» (Мектеп, 2020), беттер: 6, 20, 21; 11-сынып
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі. 9 сынып» (бір бөлім, 240 б.) (Нұр-Сұлтан: «Арман-ПВ» баспасы, 2019), беттер: 28, 38, 48; 9-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• Техникалық прогресс туралы мәтіндер таза ғылыми және ғылыми-көпшілік стильде: мақала, баяндама, тезис.
• Таза ғылыми стильді тану өлшемдері: терминдер, ұғымдар, шартты белгілер, хабарлы және сабақтас құрмалас сөйлемдер, ырықсыз етіс.
• Мақаланың бөліктері: тақырып → кіріспе → негізгі бөлім → қорытынды → әдебиеттер тізімі.
• Жоспар түрлері: қарапайым, күрделі, тезистік, тірек-схема.
• Аралас мәтінде сызба блоктарын мәтінмен сәйкестендіріп оқу керек.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Таза ғылыми стиль (11-сынып)

• терминдер — бір ғылым саласының тұрақты атаулары;
• ұғымдар — жалпылама мағыналы сөздер (құбылыс, заңдылық, көрсеткіш);
• шартты белгілер — кесте, сызба, формула, қысқартылған атаулар;
• синтаксис — хабарлы сөйлемдер, сабақтас құрмалас сөйлемдер, ырықсыз етіс баяндауыштар. Ғылыми стильге тән: «нақтылық, айқындылық, мазмұн дәлдігі»; эмоционалды-экспрессивті берілу ғылыми стильдің белгісі емес. Талдау тәртібі: мақсат → лексика → морфология (етіс, шақ, рай) → синтаксис → стиль атауын дәлелмен бекіту.

Ғылыми мақала

Мақала бөліктері: нақты тақырып; кіріспе (өзектілік, мақсат); негізгі бөлім (деректер, талдау, дәлел); қорытынды (тұжырым); әдебиеттер тізімі. Рәсімделуі: терминдер бір мағынада, баяндауыштар ырықсыз етісте, деректер сілтемемен, абзац бір ойға құрылады. Оқулықтағы мақала үш абзацқа бөлінген: тарих, ғалымдар үлесі, қазіргі жетістіктер.

Жоспар түрлері

Түрі	Мазмұны
Қарапайым	бөліктер тақырыбы
Күрделі	тақырып және тақырыпшалар
Тезистік	әр бөліктің бір сөйлемдік түйіні
Тірек-схема	блоктар мен байланыс сызықтары

Құру реті: мағыналық бөліктерге бөлу → тақырып қою → тақырыпша ашу → логикалық ретпен нөмірлеу.

Аралас мәтін: технологиялық жаңғыру

9-сынып оқулығындағы «Қазақстанның үшінші жаңғыруы» сызбасы: технологиялық жаңғырту (3D-принтинг, онлайн-сауда, мобильді банкинг, цифрлық қызмет), жаңа индустриялар, еңбек нарығын жаңғырту, адами капитал сапасы. Сызба тармағын басқа басымдыққа апармау керек.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Тақырыптық сөздік

өнертабыс, технология, жаңғырту, цифрландыру, жасанды интеллект, робот, бағдарлама, құрылғы, инновация, мобильді банкинг, 3D-принтинг.

Мысалдар

Мәтін (≈105 сөз). «Жиырма жыл бұрын 3D-принтер қиял сияқты көрінген еді. Бүгінде мұндай құрылғылар ұшақ бөлшектерін, протездерді, тіпті үй қабырғаларын басып шығарады. Жұмыс принципі қарапайым: құрылғы цифрлық модель бойынша материалды қабат-қабатымен салады. Материал ретінде пластик, металл, бетон қолданылады. Технология әсіресе медицинада маңызды. Дәрігерлер науқас ағзасының дәл үлгісін басып шығарып, күрделі отаға алдын ала дайындалады. Алайда прогрестің екінші жағы да бар: қауіпті заттарды да басып шығаруға болады, сондықтан мемлекеттер пайдалану ережелерін талқылап жатыр. Технология өздігінен жақсы да, жаман да емес — бәрін оны қолданатын адам шешеді».

1-сұрақ. Мәтінге тезистік жоспар құрғанда неше тармақ болады (азатжол бойынша)? A) екі; B) үш; C) бес; D) жеті. Талдау: қиялдан шындыққа → жұмыс принципі → медицина → қауіп пен ережелер → қорытынды. Жауабы: C.

2-сұрақ. Мәтіннің негізгі ойы: A) 3D-принтер үй салады; B) технология пайдалы, бірақ салдары адамға байланысты; C) мемлекеттер принтерге тыйым салды; D) протездер арзандады. Талдау: соңғы азатжол. C — бұрмалау: ережелер «талқылануда». Жауабы: B.

3-сұрақ. «Цифрлық модель» тіркесі — бұл: A) диалект; B) термин; C) одағай; D) көнерген сөз. Талдау: техника саласындағы нақты ұғым атауы. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Әр сөйлемді жоспардың жеке тармағы деп санау.
• Қызықты деректі негізгі ой деп таңдау.
• «Талқылап жатыр» мен «тыйым салды» сөздерін шатастыру.
• Эмоционалды бояуды ғылыми стильдің белгісі деп ойлау.

Өзіңді тексер

1. Таза ғылыми стильді тану өлшемдері? — Терминдер, ұғымдар, шартты белгілер, синтаксистік ерекшеліктер.
2. Ғылыми мақаланың бөліктері? — Тақырып, кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды, әдебиеттер тізімі.
3. Тезистік жоспар дегеніміз не? — Әр бөліктің бір сөйлемдік түйіні.
4. Ғылыми мақалада баяндауыштар қай етісте келеді? — Ырықсыз етісте.
5. Тірек-схема жоспар неден тұрады? — Блоктар мен байланыс сызықтарынан.