Білім. Ғылым

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 80, 81, 82; 10-сынып
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі» (оқулық 8-сыныпқа), Алматы: «Атамұра», 2018, беттер: 28, 34, 48; 8-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 86, 89, 154; 6-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 11, 48, 144, 222; 5-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• Білім мен ғылым туралы мәтіндер ғылыми және ғылыми-көпшілік стильде жазылады: мақала, очерк, энциклопедиялық мақала, дәріс.
• Ғылыми стиль — «не бар?» (анықтау, сипаттау); публицистикалық стиль — «бұл қоғам үшін нені білдіреді?» (бағалау, сендіру).
• Ғылыми мәтінді оқу стратегиясы: кілт сөздер арқылы негізгі идеяны табу, графикті мәтінмен салыстыру.
• Ғылыми стильдің белгісі: термин, «X — бұл Y» анықтамасы, сандар мен жіктеу, жеке бағаның болмауы.
• Ақпарат көзін дұрыс таңдап, авторына сілтеме жасау керек.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Ғылыми және публицистикалық стильді тану

Белгі	Ғылыми	Публицистикалық
Лексика	дәл терминдер (галактика, спираль, ядро)	баға сөздері (айтарлықтай, аса маңызды, рекордтық)
Құрылым	анықтама + құрылым + сандар	тақырыптағы тезис + статистика + баға
Мақсат	анықтау, сипаттау	бағалау, сендіру, үндеу

8-сынып оқулығындағы үлгілер: «Құс жолы — біздің Күн жүйеміз орналасқан галактика»; құрамы — диск, ядро, спираль тармақтары; 200-ден 400 млрд-қа дейін басқа галактикалар («Ғалам» энциклопедиясы) — ғылыми. «Шағын кәсіпкерлік — елдің әлеуетті тірегі» мақаласы: тезис тақырыпта, статистика, баға — публицистикалық. Эмоционалды тембр ғылыми және публицистикалық стильде әлсіз білінеді.

Оқылым стратегиялары

1. Кілт сөздер арқылы мәтіннің негізгі идеясын жылдам табу (сканерлеу); 2) графиктер мен диаграммаларды мәтінмен салыстыра оқу.

Дереккөз және сілтеме

• Энциклопедия — тұлға, оқиға, ұғым туралы толық мәлімет;
• сөздік — сөздің, терминнің мағынасы;
• газет-журнал — жаңа, қазіргі мәліметтер. Сілтеме үлгісі: «Автордың аты-жөні. Мақаланың/кітаптың атауы. Басылым, жыл»; мәтін ішінде жақшада: «(Р. Сыздықова, «Сөздер сөйлейді»)». Ақпаратты көшірмей, өз сөзіңмен жаз да, қайдан алғаныңды көрсет.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Тақырыптық сөздік

білім, ғылым, ғалым, зерттеу, тәжірибе (эксперимент), жаңалық, болжам (гипотеза), термин, анықтама, энциклопедия, дереккөз, сілтеме.

Мысалдар

Мәтін (≈110 сөз). «Неге біз оқығанымызды тез ұмытамыз? Зерттеушілер жаңа ақпараттың көп бөлігі алғашқы тәулікте-ақ есте сақталмайтынын анықтаған. Бұл құбылыс «ұмыту қисығы» деп аталады. Ұмытуды баяулатудың тиімді жолы — аралықпен қайталау. Материалды бір күннен кейін, содан соң бір аптадан, кейін бір айдан соң қайталау керек. Әр қайталау жадтағы ізді нығайта түседі. Екінші тәсіл — белсенді еске түсіру. Конспектіні қайта оқығаннан гөрі, оны жауып қойып, негізгі ойды өз сөзіңмен айтып көрген пайдалы. Демек, жақсы есте сақтау — туа біткен қасиет емес, дұрыс ұйымдастырылған еңбектің нәтижесі. Яғни әр оқушы есте сақтауды үйрене алады».

1-сұрақ. Мәтіннің стилі: A) ресми; B) ғылыми-көпшілік; C) көркем; D) ауызекі. Талдау: термин («ұмыту қисығы»), түсіндірме, кең оқырманға арналған сұрақ. Жауабы: B.

2-сұрақ. Негізгі ой қай жерде берілген? A) бірінші сұраулы сөйлемде; B) соңғы азатжолда; C) екінші азатжолда; D) мәтінде жоқ. Талдау: «Демек» — қорытынды маркері. Жауабы: B.

3-сұрақ. Мәтінде неше тәсіл аталған? A) бір; B) екі; C) үш; D) төрт. Талдау: аралықпен қайталау және белсенді еске түсіру. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Мәтін басындағы сұрақты негізгі ой деп қабылдау.
• Ғылыми терминдері бар публицистикалық мақаланы ғылыми стиль деп санау.
• Мысалды жеке тәсіл деп есептеу.
• Дереккөзін көрсетпей пайдалану (плагиат) мәселесін елемеу.

Өзіңді тексер

1. Ғылыми стильдің басты белгілері? — Термин, анықтама, сандар мен жіктеу, жеке бағаның болмауы.
2. Публицистикалық стильдің мақсаты? — Бағалау, сендіру, үндеу.
3. Ғылыми мәтінді оқу стратегиясы? — Кілт сөздер арқылы негізгі идеяны табу, графикті мәтінмен салыстыру.
4. Сөздіктен не білуге болады? — Сөздің, терминнің мағынасын.
5. Мәтін ішінде сілтеме қалай беріледі? — Жақшада: автор және еңбек атауы.