Тұлғалар. Атақты адамдар өмірі

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 32, 58, 147, 148; 6-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 166, 212, 217, 226, 227; 7-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 78, 79, 80; 10-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 86, 89, 154; 6-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• Атақты адамдар туралы мәтіндер — өмірбаян, очерк (портреттік), хроника, естелік, энциклопедиялық мақала.
• Өмірбаян — жеке адамның өмір дерегі қысқаша көрсетілген ресми құжат; уақыт ретімен, нақты деректермен жазылады.
• Хроникада баға жоқ, баяндау уақыт тізбегімен беріледі; очеркте автордың көңіл күйі, суреттеме бар.
• Портреттік очерк — ғалымның, еңбек адамының тұлғалық болмысын, мінезін ашады.
• Тұлға туралы деректі энциклопедиядан алып, авторына сілтеме жасау керек.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Өмірбаян

Құрылымы (6-сынып): 1) аты-жөні, туған жылы, күні, айы, жері; 2) білімі; 3) қызметі мен жұмыс тәжірибесі; 4) жетістіктері, марапаттары. Стилі: хронологиялық тәртіп, өткен шақ, үшінші жақ (туды, оқыды, қызмет етті), эмоциясыз қысқа сөйлемдер. Оқулықта Ахмет Байтұрсынұлының өмірбаянын құруға арналған кесте бар: 1872 жылы 5 қыркүйек, 1909, 1913–1918, 1926, 1937 жылдар.

Хроника, хабар, очерк

Жанрды анықтайтын сұрақтар (7-сынып): көлемі қандай? (хроника — қысқа; очерк пен мақала — ұзынырақ); дерек пен баға қалай араласқан? (хроникада баға жоқ); баяндау реті қандай? (хроникада — уақыт тізбегі); дереккөзі мен авторы көрсетілген бе? Мысал: Мәншүк Мәметова туралы естелік — Ахметқазы Болатов 1943 жылы 11 қарашада Псков облысындағы Изочи станциясы үшін шайқасты баяндайды: деректер мен сезім араласқан — очеркке жақын. Жанрды «Бұл — очерк, себебі…» деп дәлелдеп айт.

Портреттік очерктің құрылымы (10-сынып)

Басталуы — кейіпкермен кездесу сәті немесе оқиға орны; дамуы — өмірлік белестері, еңбектегі ерлігі, диалогтар; түйіні — тұлғаның қоғамға қосқан үлесін бағалау.

Дереккөз

Энциклопедия — тұлға, оқиға, ұғым туралы толық мәлімет. Мысалы, Абылай хан, Қасым хан туралы мәліметті энциклопедиядан алып, «(Қазақ энциклопедиясы)» деп сілтеме жасау.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Тақырыптық сөздік

тұлға, ғалым, ағартушы, өмірбаян, шығармашылық, мұра, үлес, марапат, естелік, очерк, хроника, тарихи тұлға.

Мысалдар

Мәтін (≈105 сөз). «Ахмет Байтұрсынұлы 1872 жылы Торғай өңірінде дүниеге келген. Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітіріп, ұзақ жыл ауыл мектептерінде сабақ берді. 1913–1918 жылдары «Қазақ» газетін шығарып, оның редакторы болды. Ол араб жазуына негізделген қазақ әліпбиін жетілдіріп, ана тілінде алғашқы оқулықтар жазды. Ғалым қазақ тіл білімінің көптеген терминін, мысалы, зат есім, сын есім, етістік атауларын енгізді. Халқы оны «Ұлт ұстазы» деп атады. Меніңше, оның басты ерлігі — қаламмен күресуі: ол білімді ұлттың азаттығына апаратын жол деп білді. Оның еңбектері бүгін де мектеп пен университетте оқытылады».

1-сұрақ. Мәтіннің жанры мен стилі: A) хроника, ресми; B) ғұмырнамалық очерк элементі бар өмірбаян мәтіні; C) нұсқаулық; D) өлең. Талдау: уақыт ретімен берілген деректер + соңында автордың бағасы («меніңше»). Таза өмірбаянда баға болмайды. Жауабы: B.

2-сұрақ. «Қазақ» газетін шығарған жылдар: A) 1872; B) 1913–1918; C) 1909; D) 1937. Талдау: мәтінде тікелей көрсетілген. Жауабы: B.

3-сұрақ. Көзқарасты білдіретін сөйлем: A) ол ауыл мектептерінде сабақ берді; B) ол алғашқы оқулықтар жазды; C) меніңше, оның басты ерлігі — қаламмен күресуі; D) 1872 жылы дүниеге келген. Талдау: «меніңше» — көзқарас маркері. Жауабы: C.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бір сөйлемдегі әртүрлі жылдарды шатастыру.
• Баға сөздері бар мәтінді таза өмірбаян деп санау.
• Хроника мен очеркті көлеміне ғана қарап ажырату.
• «Халқы атады» деген дерек пен автордың пікірін шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Өмірбаянның құрылымы? — Аты-жөні мен туған күні, білімі, қызметі, жетістіктері.
2. Өмірбаян қандай тәртіппен жазылады? — Хронологиялық, өткен шақта, үшінші жақта.
3. Хрониканың очерктен айырмасы? — Хроникада баға жоқ, уақыт тізбегі; очеркте суреттеме мен көңіл күй бар.
4. Портреттік очерктің түйіні неден тұрады? — Тұлғаның қоғамға қосқан үлесін бағалаудан.
5. Ахмет Байтұрсынұлы қай жылы туған? — 1872 жылы.