Өнер

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 27, 28, 29; 10-сынып
• Б. Қапалбек, М. Жолшаева, Ш. Ерхожина, Л. Ишанова. «Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық» (Мектеп, 2020), беттер: 63, 70; 11-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 28, 29, 33, 39, 43; 7-сынып
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі» (оқулық 8-сыныпқа), Алматы: «Атамұра», 2018, беттер: 16, 29, 39; 8-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23, 83
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• Өнер туралы мәтіндер — мақала, очерк, интервью, дәріс, рецензия; бір тақырып публицистикалық және көркем стильде салыстырылады.
• Рецензия пікір білдіреді, бірақ эмоцияға емес, дәлелге сүйенеді.
• Рецензия құрылымы: кіріспе → мазмұндық талдау → тілдік талдау → баға → қорытынды.
• Интервью — сұрақ-жауап түріндегі пікір алмасу; дәріс — ғылыми-танымдық жүйелі монолог.
• БАҚ-тағы өнер туралы мәтіндерде стильдік ауытқулар кездеседі: тавтология, ауызекі сөздер, штамптар.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Жанрлар (10-сынып)

1. Мақала — өзекті мәселені талдап, авторлық тұжырым ұсынатын жанр: тақырыбы, кіріспесі, дәлелдеуі, қорытындысы бар.
2. Очерк — нақты деректерге құрылып, көркемдегіш құралдармен әрленетін жанр: портреттік, жол очеркі, проблемалық.
3. Интервью — екі не одан көп адамның сұрақ-жауап түріндегі пікір алмасуы.
4. Дәріс — аудиторияға ғылыми-танымдық ақпарат беретін жүйелі монолог.

Рецензия (11-сынып)

Бөлім	Мазмұны
Кіріспе	шығарма атауы, авторы, жанры
Мазмұндық талдау	тақырыбы, идеясы, құрылымы
Тілдік талдау	стилі, көркемдегіш құралдары
Баға	артықшылығы мен кемшілігі
Қорытынды	ұсыныс

Мысал дәлелді баға: «Мақала дерекке бай, алайда дереккөздері көрсетілмеген».

Музыка мен қолөнер: екі стиль

7-сынып оқулығы: көшпенділердің музыкалық мәдениеті туралы мәтін (даңғыра, сыбызғы, қобыз, домбыра; «Қорқыт ата бүкіл түркілер әлемінің сарын, күй, әуен өнерінің атасы») — деректі, энциклопедиялық тіл; «Халық әні» өлеңі — көркем. «Халық шеберлері»: «Ұста — темірден заттар жасайтын ісмер. Зергер — асыл тастардан, алтын, күмістен әшекейлер жасайтын шебер».

БАҚ мәтініндегі стильдік ауытқу

Тавтология (бүгінгі күні қазіргі уақытта → бүгінде), жаңалықтағы ауызекі демеулік (ғой), штамп. Оқулықта «Әнші Әміре туралы шындық» мақаласы — құжаттарға сілтеме жасалған публицистика үлгісі.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Бейнелеу өнері туралы мәтіннен дерек

Әбілхан Қастеев 1904 жылы Жаркент өңіріндегі Шежін ауылында туған. 1929–1932 жылдары Н. Хлудовтың студиясында оқыған, 1944 жылы Қазақстанның халық суретшісі атағын алған, 1945–1956 жылдары Қазақстан Суретшілер одағын басқарған. Мұндай өмірбаяндық мәтінде оқиға жылдар бойынша ретімен баяндалады.

Тақырыптық сөздік

өнер, күй, домбыра, қобыз, театр, қойылым, режиссер, актер, көрермен, рецензия, шығарма, шебер, қолөнер.

Мысалдар

Мәтін (≈105 сөз). «Кеше жастар театрында «Ағайынды екеу» спектаклінің тұсаукесері өтті. Режиссер сахнаны артық безендірмей, тек үстел мен екі орындықпен шектелген. Бұл тәсіл орынды: көрерменнің бар назары актерлерде. Үлкен ағасы дауысын көтеріп, сенімді сөйлейді, ал кішісі ақырын, кідіріспен жауап береді. Біреуі бай, бірақ жалғыз; екіншісі кедей, бірақ достары көп. Соңында ағайынды екеуі үнсіз бір дастарқанға отырғанда, зал ұзақ қол соқпай, тыныштықты бұзғысы келмегендей болды. Кемшілігі — бірінші бөлімнің созылыңқы болуы. Дегенмен бұл — туыстық мақтаныш емес, жауапкершілік екенін айтатын шынайы қойылым. Спектакльді жасөспірімдерге де, ата-аналарға да ұсынуға болады».

1-сұрақ. Мәтіннің жанры: A) интервью; B) рецензия; C) хабарландыру; D) дәріс. Талдау: дәлелді баға («тәсіл орынды: … назары актерлерде»), кемшілігі мен артықшылығы аталған. Жауабы: B.

2-сұрақ. «Біреуі бай, бірақ жалғыз; екіншісі кедей, бірақ достары көп» сөйлеміндегі тәсіл: A) теңеу; B) антитеза (қарсы қою); C) метонимия; D) кәсіби сөз. Талдау: кейіпкерлер бір-біріне қарсы қойылған. Жауабы: B.

3-сұрақ. Автор қойылымның қандай кемшілігін атайды? A) декорацияның аздығын; B) бірінші бөлімнің созылыңқы болуын; C) актерлердің әлсіздігін; D) залдың тар болуын. Талдау: декорацияның аздығы — автор үшін артықшылық. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Рецензияны мақтау мәтіні деп ойлап, кемшілікті байқамау.
• Антитезаны теңеумен шатастыру.
• Интервью мен дәрісті ажыратпау: интервью — сұрақ-жауап, дәріс — монолог.
• Автор артықшылық деп бағалаған тәсілді кемшілік деп таңдау.

Өзіңді тексер

1. Рецензияның құрылымы? — Кіріспе, мазмұндық талдау, тілдік талдау, баға, қорытынды.
2. Рецензия неге сүйенеді? — Эмоцияға емес, дәлелге.
3. Очерктің түрлері? — Портреттік, жол очеркі, проблемалық.
4. Зергер кім? — Асыл тастардан, алтын, күмістен әшекейлер жасайтын шебер.
5. Тавтология дегеніміз не? — Мағынаның қайталануы: «бүгінгі күні қазіргі уақытта».