Жан-жануарлар, жәндіктер, құстар және өсімдіктер әлемі

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 18, 43, 55; 6-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 28, 29, 33, 39, 43; 7-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 12, 13, 71, 72; 6-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 11, 48, 144, 222; 5-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23, 30
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109
• Әрінова Б., Молдасан Қ., Байшағырова А. «Қазақ тілі. 8-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, бет: 69

Негізгі ұғымдар

• Жан-жануарлар мен өсімдіктер туралы мәтіндер ғылыми-танымдық (энциклопедия, мақала) және көркем (өлең, аңыз, суреттеме) болып келеді.
• Ақпарат үш деңгейде: негізгі (не туралы?), қосымша (толықтыратын), детальді (қанша? қайда? қашан?).
• Бір тақырып екі стильде салыстырылады: тақырыбы, стилі, жанры, құрылымы, тілдік амал-тәсілдері.
• Энциклопедия, сөздік, балаларға арналған басылымдар — сенімді дереккөз; дереккөзін көрсету ақпараттың сенімділігін тексеруге көмектеседі.
• Көркем стиль: эпитет, теңеу, метафора, образды тіркестер.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Негізгі, қосымша, детальді ақпарат

6-сынып оқулығындағы кесте: «Мәтін мазмұны – Қосымша ақпарат – Негізгі ақпарат – Детальді ақпарат – Шынайы өмірмен байланыстыр». Мысал: «Ақсу-Жабағылы қорығында аң мен құстың 550, өсімдіктің 200-ден астам түрі бар» — детальді ақпарат; «ЮНЕСКО жасаған дүниежүзілік қорықтар тізіміне енген» — негізгі ақпарат.

Публицистикалық және көркем мәтінді салыстыру

7-сынып оқулығы: публицистикалық стильде қоғамдық-саяси, баға беруші сөздер, қос сөздер, бұйрық рай, қаратпа, риторикалық сұрақ; көркем стильде ауыспалы мағынадағы сөздер, синонимдер, көркемдегіш құралдар (эпитет, теңеу, метафора, метонимия, антитеза). Үлгі: «Жылқы малын ең алғаш қолға үйреткен кім?» газет мақаласы — жылқыны қолға үйретуге 5500 жылдан асқаны, Ботай қонысындағы қазбалар (дерек көп); Ф. Оңғарсынованың «Жылқышы бала» өлеңі — сезім, бейне. «Есіл» мәтініндегі көркем тіркестер: шымырқанған сарша тамыз, жібек шалғын, аппақ күміс көбік.

Дереккөзден ақпарат алу

1. сұрақты нақты қой; 2) кітапты таңда (энциклопедия, журнал); 3) мазмұнынан тақырыпты тап; 4) қысқа конспект жаз; 5) дереккөзін көрсет.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Жәндіктер мен құстар туралы мәтіндерден дерек

• Құмырсқа — ұйымдасып жұмыс істейтін жәндік; өлген шыбын-шіркейді, зиянды заттарды жеп, ортаны тазартады (пайымдау мәтінінің үлгісі: пікір → дәлел → қорытынды).
• «Қазақстанның Қызыл кітабының» алғашқы басылымында құстардың 58 түрі мен түр тармағы берілген; екінші басылымда алғаш рет омыртқасыз жануарлардың 105 түрі, оның ішінде жәндіктердің 96 түрі енген.

Тақырыптық сөздік

жануарлар дүниесі, өсімдіктер әлемі, қорық, ұлттық саябақ, түр, мекендеу, Қызыл кітап, сирек кездесетін, жабайы, қолға үйрету, табиғат ескерткіші.

Мысалдар

А мәтіні (≈50 сөз). «Ақбөкен — дала бөкендерінің бір түрі. Ол Қазақстанның шөлейт және дала аймақтарын мекендейді. Ересек ақбөкеннің салмағы шамамен 20–50 килограмм. Тұмсығы ерекше, жұмсақ әрі иілгіш келеді: ол шаң мен суық ауаны сүзеді. Ақбөкендер көктемде және күзде үлкен табынмен көшеді. Қазір бұл жануар мемлекет қорғауында». Ә мәтіні (≈45 сөз). «Дала таңы алтын шапағын шашқанда, ақбөкендер желдей есіп өтті. Тұяқтарының дүбірі жердің жүрегіндей соғады. Олар — даланың еркін рухы, ғасырлар бойы көшкен мәңгілік керуен. Шаң басылған соң, жусанның ащы иісі ғана қалды. Қарап тұрып, мен даланың тірі екенін сездім».

1-сұрақ. Мәтіндердің стилі: A) екеуі де ғылыми; B) А — ғылыми-танымдық, Ә — көркем; C) А — ресми, Ә — публицистикалық; D) екеуі де ауызекі. Талдау: А-да сандар, нақты сипаттама; Ә-де теңеу (желдей), метафора (мәңгілік керуен). Жауабы: B.

2-сұрақ. А мәтініндегі детальді ақпарат: A) ақбөкен дала аймақтарын мекендейді; B) ересек ақбөкеннің салмағы шамамен 20–50 кг; C) ақбөкен — даланың рухы; D) таң алтын шапағын шашты. Талдау: нақты сан — детальді ақпарат. Жауабы: B.

3-сұрақ. Екі мәтінге ортақ мағына: A) ақбөкеннің салмағы; B) ақбөкендердің көшіп жүретіні; C) тұмсығының құрылысы; D) автордың сезімі. Талдау: А — «табынмен көшеді», Ә — «мәңгілік керуен», «көшкен». Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Табиғат туралы мәтіннің бәрін көркем стиль деп санау.
• Бейнелі тіркесті (мәңгілік керуен) дерек ретінде қабылдау.
• Детальді ақпаратты негізгі оймен шатастыру.
• Екі мәтіндегі ортақ ойдың әртүрлі сөзбен берілгенін байқамау.

Өзіңді тексер

1. Детальді ақпарат қандай сұрақтарға жауап береді? — Қанша? Қайда? Қашан? Кім?
2. Ақсу-Жабағылы туралы негізгі ақпарат? — ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік қорықтар тізіміне енген.
3. Көркем стильдің көркемдегіш құралдары? — Эпитет, теңеу, метафора, метонимия, антитеза.
4. Жылқыны қолға үйретуге қанша жыл болған (оқулық мәтіні бойынша)? — 5500 жылдан асқан.
5. Дереккөзін көрсету не үшін керек? — Ақпараттың сенімділігін тексеру үшін.