Достық. Қызығушылықтар. Хобби

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 100, 102, 211; 5-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 157, 210, 211, 212; 5-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 12, 13, 71, 72; 6-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып». Алматы: Мектеп, 2017, беттер: 166, 167

Негізгі ұғымдар

• Қызығушылық пен хобби туралы мәтіндер көбіне ғылыми-танымдық мақала, әңгіме, диалог түрінде келеді.
• Шолып оқу — жалпы мазмұнды түсіну үшін оқу; іздеп оқу — нақты ақпаратты табу үшін оқу.
• Тақырып таңдау тапсырмасында мәтінді толық қамтитын нұсқа дұрыс.
• Ауызекі стиль: қысқа сөйлем, одағай, эмоция; жазба (әдеби) стиль: таңдалған сөз, норма.
• Көркем сөйлеу: эпитет, теңеу, метафора, бейнелі тіркестер.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Шолып оқу

Қадамдар: 1) тақырыпқа, суретке, бірінші және соңғы азатжолға қара; 2) әр азатжолдың бірінші сөйлемін оқы; 3) мәтін не туралы екенін бір сөйлеммен айт; 4) тақырып қой не нұсқадан таңда. 5-сынып оқулығындағы үлгі: мәтінде Бірінші Петр, Менделеев, Леонардо да Винчи, Лев Толстой, Шоқан Уәлиханов аталады. Нұсқалар: 1) Жазушылардың ермек істері; 2) Хоббидің денсаулыққа әсері; 3) Шоқанның суретшілік шеберлігі; 4) Белгілі тұлғалардың әуес істері. Ең кең қамтитыны — 4. «Қазақ топырағындағы ең алғашқы коллекционер – Шоқан Уәлиханов» — бір ғана дерек, бүкіл мәтіннің тақырыбы емес.

Ауызекі және жазба стиль

Белгі	Ауызекі	Жазба (әдеби)
Сөз	көңіл-күй сөздері (ту!, ой!), қарапайым сөздер	нақты, бейтарап сөздер
Сөйлем	үзік, қысқа	толық
Мысал	«Ту! Көбін-ай балықтың!»	«Балық қандай көп!»

Оқулықта мамам — ауызекі сөз, әдеби нұсқасы — анам; быкып → тола, көп.

Ауызекі мен көркем сөйлеу

Көркем: эпитет, теңеу, образ, қайталау (жібек шалғын, аппақ күміс көбік). Ауызекі: одағай мен лебіз (Ойпырымай, қайтем енді), демеулік (-ау), қысқа сөйлем.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Достық туралы мәтіннен дерек

5-сынып оқулығындағы ертегіде екі ит — Мойнақ пен Төрткөз — бір сүйекке таласып, оны басқа иттерге алдырады; содан «достықтан артық ештеңе жоқ» деп татуласып, енді тамаққа таласпауға ант береді. Мәтіннің негізгі ойы мақалмен сәйкес: «Жақын таласса, жатқа жем болар».

Тақырыптық сөздік

қызығушылық, хобби, әуес іс, ермек, үйірме, коллекционер, жинақтау, дос, құрдас, бос уақыт, шығармашылық.

Мысалдар

Мәтін (≈100 сөз). «Ойпырмай, бір жыл бұрын маркаға бола досымның үйіне барамын деп кім ойлаған! Ал қазір біз Ерланмен бірге маркалар жинаймыз. Әр марка — кішкентай терезе: біреуінде Бәйтерек, екіншісінде қызыл түлкі, үшіншісінде алғашқы ғарышкер. Жиналған маркаларды елдер бойынша альбомға орналастырамыз. Ерлан тарихты жақсы біледі, ал мен суреттегі ұсақ белгілерді байқаймын. Сөйтіп, бір-бірімізге көмектесеміз. Ата-анамыз бұл әуестікті уақыт өлтіру деп ойлаған. Бірақ мектептегі көрмеде біздің коллекциямыз бірінші орын алды. Көрменің келушілері біздің альбомға ұзақ қарап, сұрақтар қойды. Тіпті кейбір сыныптастарымыз да марка жинай бастады. Енді түсіндім: ортақ іс достықты нығайтады».

1-сұрақ. Мәтінге ең сәйкес тақырып: A) Бәйтерек маркасы; B) Ортақ әуестік — достық негізі; C) Мектеп көрмесі; D) Алғашқы ғарышкер. Талдау: A, C, D — жеке деректер. Соңғы сөйлем негізгі ойды береді. Жауабы: B.

2-сұрақ. «Ойпырмай» сөзі мәтінде қандай стильдің белгісі? A) ғылыми; B) ресми; C) ауызекі сөйлеу; D) ресми іс-қағаз. Талдау: одағай-лебіз — ауызекі сөйлеуге тән. Жауабы: C.

3-сұрақ. «Әр марка — кішкентай терезе» сөйлеміндегі тәсіл: A) метафора; B) термин; C) клише; D) диалект. Талдау: марка терезеге балама етіп берілген — ауыспалы мағына. Жауабы: A.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Мәтіндегі бір деректі бүкіл мәтіннің тақырыбы деп таңдау.
• Бірінші жақтағы әр мәтінді көркем стиль деп санау.
• Ата-ананың бұрынғы пікірін автордың қорытындысы деп шатастыру.
• Метафораны терминмен шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Шолып оқу не үшін қолданылады? — Мәтіннің жалпы мазмұнын түсіну үшін.
2. Тақырып таңдағанда қай нұсқа дұрыс? — Мәтін мазмұнын толық қамтитын нұсқа.
3. Мамам сөзінің әдеби нұсқасы? — Анам.
4. Ауызекі сөйлеудің белгілері? — Одағай, қысқа сөйлем, қарапайым сөздер, эмоция.
5. Көркем сөйлеуге тән тіркеске мысал? — Жібек шалғын, аппақ күміс көбік.