Табиғат құбылыстары. Ауа райы мен климат

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 13, 15, 25, 62; 7-сынып
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі. 9 сынып» (бір бөлім, 240 б.) (Нұр-Сұлтан: «Арман-ПВ» баспасы, 2019), беттер: 28, 38, 48; 9-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 46, 47, 48; 10-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• Ауа райы мен климат туралы мәтіндер аралас мәтін түрінде беріледі: тұтас мәтін + сызба, кесте, диаграмма, шартты белгілер.
• Интерпретациялау — графиктік ақпаратты өз сөзіңмен түсіндіріп, тұтас мәтінге айналдыру.
• Сызбаны оқу: атауы → орталық ұғым → тармақтар → байланыс → қорытынды.
• Диаграммада ең жоғарғы және ең төменгі көрсеткіш, өсу, кему, тұрақтану үрдістері табылады.
• Сызбаны мәтінге айналдырғанда мәтінде де, сызбада да жоқ деректі қоспау керек.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Сызбаны интерпретациялау

Алгоритм (7-сынып): 1) сызбаның атауын оқы, орталық ұғымын ата; 2) тармақтарды бір-бірден оқы; 3) байланысты (себеп, топтау, реті) анықта; 4) «Алдымен…, содан кейін…, ал…» байланыстырғыштарын қолдан; 5) қорытынды жаса. Оқулықтағы мысалдар:

• «Синоптиктің ауа райын болжауы» сызбасында алты фактор: ылғалдылық, температура, қысым, бұлттылық, топография, желдің бағыты мен жылдамдығы. Синоптик — атмосферадағы физикалық процестерді талдайтын метеоролог.
• Жеті амал: Бесқонақ (наурыздың 17–22-сі), Құс қанаты (наурыздың соңы), Отамалы (сәуірдің 11–17-сі), Құралайдың салқыны (мамырдың 11–17-сі), Сүмбіленің сууы (қыркүйек), Кіші шілде (27 желтоқсан – 6 ақпан).
• Климаттың үш белгісі: ауа массасына қарай (континенттік, теңіздік, мұхиттық), ылғалдылыққа қарай, географиялық белдеулерге қарай. Климат ұғымы көпжылдық метеорологиялық бақылауды статистикалық өңдеу арқылы қалыптасады.

Тұтас емес мәтіннің үш қадамы (9-сынып)

1. Сызбаның «орталығын» (тақырып) және «тармақтарын» (шағын тақырыптар) анықта; 2) негізгі мәтіннен әр блокты түсіндіретін сөйлемді тап; 3) сызбаны сөйлемдерге айналдырып, байланыстырып айт.

Кесте мен диаграмма (10-сынып)

Кесте деректі қатарлар мен бағандарға реттейді; бағанды және дөңгелек диаграмма үлес пен арақатынасты көрсетеді. Клишелер: «Кестеде көрсетілгендей, … көрсеткіші … пайызға артқан», «Диаграмма мәліметтеріне сүйенсек, ең жоғарғы үлес … тиесілі».

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Тақырыптық сөздік

ауа райы, климат, синоптик, метеоролог, болжам, ылғалдылық, қысым, бұлттылық, жауын-шашын, құрғақшылық, жел, амал, континенттік климат.

Мысалдар

Мәтін (≈90 сөз) + кесте. «Ауа райы мен климат бір ұғым емес. Ауа райы — белгілі бір күнгі атмосфераның күйі: бүгін жаңбыр, ертең күн ашық. Климат — көп жылдар бойы қайталанатын ауа райының тәртібі. Қазақстанда климат шұғыл континенттік: қысы суық, жазы ыстық. Соңғы жылдары жазғы аптап жиілеп барады. Ғалымдар оны жаһандық жылынумен байланыстырады, бірақ бір ыстық жазға қарап климат өзгерді деуге болмайды. Ол үшін ондаған жылдық бақылау қажет. Сол себепті метеорологтар деректерді жылдар бойы жинап, салыстырып отырады. Тек сонда ғана климаттың шын өзгерісі туралы айтуға болады. Ал күнделікті ауа райын синоптиктер болжайды».

Ай	Орташа температура, °C (шартты мысал)
Қаңтар	−12
Шілде	+25

1-сұрақ. Мәтіннің негізгі ойы: A) қаңтарда суық болады; B) ауа райы мен климат әртүрлі ұғым, климат көпжылдық бақылаумен анықталады; C) жаз жыл сайын суып барады; D) синоптиктер қателеседі. Талдау: алғашқы және соңғы сөйлемдер. C мәтінге қайшы. Жауабы: B.

2-сұрақ. Кесте бойынша шілде мен қаңтар температурасының айырмасы: A) 13 °C; B) 25 °C; C) 37 °C; D) 12 °C. Талдау: $25 - (-12) = 37$. Жауабы: C.

3-сұрақ. «Бір ыстық жазға қарап климат өзгерді деуге болмайды», себебі: A) жаз қысқа; B) климат — көпжылдық ауа райы тәртібі; C) ғалымдар жазды зерттемейді; D) Қазақстанда жаз болмайды. Талдау: жауап мәтіндегі климат анықтамасынан шығады. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Теріс температура белгісін ескермей есептеу.
• Сызбаны мәтінге айналдырғанда өз жанынан дерек қосу.
• Ауа райы мен климатты шатастыру.
• Диаграмманың өлшем бірлігі мен шартты белгісін оқымау.

Өзіңді тексер

1. Интерпретациялау дегеніміз не? — Графиктік ақпаратты өз сөзіңмен түсіндіріп, тұтас мәтінге айналдыру.
2. Синоптиктің болжамы қандай факторларға сүйенеді? — Ылғалдылық, температура, қысым, бұлттылық, топография, жел.
3. Құралайдың салқыны қашан болады? — Мамырдың 11–17-сі аралығында.
4. Климат ауа массасына қарай қалай бөлінеді? — Континенттік, теңіздік, мұхиттық.
5. Диаграмманы талдағанда нені табу керек? — Ең жоғарғы, ең төменгі көрсеткішті және өсу, кему, тұрақтану үрдісін.