Спорт және салауатты өмір салты. Саяхат. Демалыс

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 62, 69, 76, 83; 7-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 138, 140, 150; 5-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 32, 58, 147, 148; 6-сынып
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 78, 79, 80; 10-сынып
• Б. Қапалбек, М. Жолшаева, Ш. Ерхожина, Л. Ишанова. «Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 11-сыныбына арналған оқулық» (Мектеп, 2020), беттер: 90, 91; 11-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, бет: 130

Негізгі ұғымдар

• Спорт, денсаулық, саяхат туралы мәтіндерде дерек пен көзқарас аралас келеді; оларды ажырату — ҰБТ-ның негізгі тапсырмасы.
• Нұсқаулық — бір әрекетті қадамдап түсіндіретін мәтін: атауы, нөмірленген қадамдар, бұйрық райлы етістіктер.
• Өмірбаян — тұлғаның өмір дерегін уақыт ретімен беретін ресми құжат (спортшылар туралы мәтіндер).
• Сапарнама (жол очеркі) — саяхатта көрген жерлер мен халықтар тұрмысын баяндайды.
• Туристер туралы диаграммада маңызды тұс пен үрдіс анықталады.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Дерек пен көзқарас

Дерек — тексеруге болатын, сан, атау, уақыт, орын арқылы айтылатын мәлімет. Көзқарас — автордың бағасы, сенімі; «менің ойымша», «керемет», «зиянды деп есептеймін» сөздерімен беріледі. 7-сынып оқулығынан: «Американың диетологы Джонни Боуден денсаулыққа ең пайдалы 12 тағам түрін анықтады» — дерек; «Денсаулық — байлықтан қымбат» — көзқарас (нақыл). Тәсіл: сол жаққа сандар мен атауларды, оң жаққа бағалау сөздерін жаз.

Нұсқаулық және өмірбаян

Нұсқаулық белгілері: атауы (Жол ережесі), нөмірленген қадамдар, бұйрық тұлғасындағы етістіктер (тоқта, абайла, өт), қысқа сөйлемдер, белгі мен түс көмекші болады. Өмірбаян: хронологиялық тәртіп, өткен шақ, үшінші жақ, эмоциясыз. Оқулықтағы мысал: А. Винокуров 1973 жылы 16 қыркүйекте Солтүстік Қазақстан облысында туған; 2000 жылы Сиднейде күміс, 2012 жылы Лондонда алтын медаль алған.

Сапарнама

Очерк түрлері: портреттік, сапарнама (жол очеркі), проблемалық. Құрылымы: басталуы (оқиға орны) → дамуы → түйіні.

Графиктік мәтін: туристер саны

11-сынып оқулығында «Қазақстанға кім қандай мақсатпен келді?» диаграммасы және 2013–2017 жылдардағы туристер санының өзгерісі берілген. Алгоритм: атауы мен өлшем бірлігі → шартты белгілер → мәндерді топтау → ең үлкен/ең кіші мән → үрдіс (арту, кему, тұрақтылық) → қорытынды.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Спорт жарыстары туралы мәтіннен дерек

Қазіргі Олимпиада ойындары — 2000 жылдан астам уақыт бұрын Ежелгі Грекияда өткен спорт жарыстарының жалғасы, сондықтан Ежелгі Грекия олимпиаданың отаны саналады. Ұраны үш латын сөзінен тұрады: «тезірек, биігірек, күштірек». Ажырамас символы — олимпиада оты.

Тақырыптық сөздік

салауатты өмір салты, денсаулық, дене шынықтыру, жаттығу, тамақтану, дәрумен, жарыс, саяхат, бағыт (маршрут), турист, демалыс, сапарнама.

Мысалдар

Мәтін (≈100 сөз). «Таудағы жаяу жорыққа шығар алдында мына ережелерді есте сақтаңыз.

1. Ыңғайлы аяқ киім мен жел өтпейтін күрте киіңіз.
2. Кемінде 1,5 литр су алыңыз.
3. Топтан бөлінбеңіз, нұсқаушының соңынан жүріңіз.
4. Биіктікке көтерілгенде асықпаңыз: тынысты бірқалыпты ұстаңыз.
5. Ауа райы бұзылса, жорықты тоқтатыңыз. Дәрігерлердің айтуынша, аптасына екі рет тауға шығу жүрек пен өкпені шынықтырады. Менің ойымша, мұндай демалыс кез келген спорт залынан пайдалы. Жорықтан кейін денеңізге демалыс беріп, жеткілікті су ішуді ұмытпаңыз. Таудан алған әсеріңіз келесі аптаға дейін көңіліңізді көтеріп жүреді».

1-сұрақ. Мәтіннің жанры: A) өмірбаян; B) нұсқаулық (пайдалы кеңес элементтерімен); C) сапарнама; D) хат. Талдау: нөмірленген қадамдар, бұйрық райлы етістіктер (киіңіз, алыңыз). Жауабы: B.

2-сұрақ. Көзқарасты білдіретін сөйлем: A) кемінде 1,5 литр су алыңыз; B) менің ойымша, мұндай демалыс кез келген спорт залынан пайдалы; C) топтан бөлінбеңіз; D) ауа райы бұзылса, жорықты тоқтатыңыз. Талдау: «менің ойымша» — көзқарас маркері. Жауабы: B.

3-сұрақ. Мәтінге сәйкес пікір: A) жорықта жүгіру керек; B) ауа райы бұзылса да жорықты жалғастыру керек; C) биіктікте тынысты бірқалыпты ұстау керек; D) су алудың қажеті жоқ. Талдау: 4-қадам. Жауабы: C.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Дәрігерге сілтеме жасалған пікірді автордың көзқарасы деп шатастыру.
• Нұсқаулықты бұйрық райы бар әр мәтінмен шатастыру.
• Өмірбаяндағы жылдарды ауыстырып алу.
• Диаграммадағы үрдісті (арту/кему) бір жылдың мәнімен ғана бағалау.

Өзіңді тексер

1. Дерек пен көзқарастың айырмасы? — Деректі тексеруге болады; көзқарас — бағалау, пікір.
2. Нұсқаулықтың белгілері? — Атауы, нөмірленген қадамдар, бұйрық райлы етістіктер, қысқа сөйлемдер.
3. Өмірбаян қай шақта, қай жақта жазылады? — Өткен шақта, үшінші жақта.
4. Сапарнама дегеніміз не? — Саяхатта көрген жерлер мен халықтар тұрмысын баяндайтын жол очеркі.
5. Үрдіс дегеніміз не? — Уақыт бойынша өзгеріс бағыты: арту, кему, тұрақтылық.