Мамандық. Жұмыс

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 59, 60, 66, 67, 74, 208; 7-сынып
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып» (Астана: «Arman-PV baspasy», 2024), беттер: 28, 59, 60, 66; 7-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 60, 66, 70, 74, 79; 6-сынып
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі» (оқулық 8-сыныпқа), Алматы: «Атамұра», 2018, беттер: 26, 35; 8-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109

Негізгі ұғымдар

• Мамандық пен жұмыс туралы мәтіндерде ресми стиль (өтініш, түйіндеме, нұсқаулық, бұйрық) мен публицистикалық стиль (сұхбат, мақала) жиі салыстырылады.
• Кеңсе құжаттарының құрылымы: деректемелер → мәтін → қол, күн.
• Термин — жалпыға түсінікті ғылым атауы; кәсіби сөз — тек нақты мамандық аясында қолданылады; неологизм — жаңа ұғымның жаңа сөзі.
• Графиктік мәтінде мамандық иелерінің көрсеткіштерін салыстыру формуласы бар.
• ҰБТ сұрағы: «Мәтін қай стильге жатады?», «Сөз қай топқа жатады?», «Кестеден қандай қорытынды шығады?».

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Ресми стиль және кеңсе құжаттары

Оқулықтағы тізім (7-сынып): өтініш, қолхат, түсініктеме, жеделхат, жолдама; хаттама, бұйрық, өмірбаян, рапорт; іскерлік құжаттар — келісімшарт, заң, жарғы, қызметтік хат. Құрылымы: деректемелер (ұйым атауы, құжат түрі, нөмірі, күні) → қысқа, дәл, бір мағыналы мәтін → қол және күн. Рецепт — науқасқа дәріні дайындап беру туралы дәрігердің дәріханаға жазбаша нұсқауы.

Белгі	Публицистикалық	Ресми
Мақсат	пікір қалыптастыру, үндеу	дәл ақпарат, құқықтық норма
Тіл	эмоциялы, бейнелі	дәл, бір мағыналы
Құрылым	еркін	қатаң (бап, тармақ, бланк)

Публицистика жанрлары: мақала, ақпараттық хабар, очерк, халықаралық шолу, репортаж, интервью. Тілдік құралдары: қоғамдық-саяси лексика, баға беретін сөздер, қаратпа, риторикалық сұрақ.

Мамандық лексикасы

• Неологизм: ноутбук, офис, менеджер, планшет, үнтаспа, зияткерлік.
• Термин: фонетика, меридиан, энергия; қазақша баламасы бар — жарнама, ғаламшар; халықаралық — биология, валюта.
• Кәсіби сөз: қолөнерге (шербек, атауыз), ауыл шаруашылығына (қоза, терімші, әңгелек) қатысты.

Графиктік мәтін

8-сынып оқулығында «Түлектер, студенттер, мамандық иелерінің көрсеткіші» диаграммасы бар. Алгоритм: тақырып пен белгілерді оқы → өлшем бірлігін анықта → ең үлкен және ең кіші мәнді тап → салыстыр → қорытынды жаса.

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Тақырыптық сөздік

мамандық, кәсіп, еңбек, жұмыс беруші, түйіндеме, бос орын, біліктілік, тәжірибе, сұраныс, еңбек нарығы, маман.

Мысалдар

Мәтін (≈100 сөз). «Директорға № 7 мектептің 11-сынып оқушысы Асанова Динара Маратқызынан Өтініш Маған 2026 жылғы 10–20 маусым аралығында мектеп кітапханасында жазғы еңбек практикасынан өтуге рұқсат беруіңізді сұраймын. Кітап қорын реттеу, оқырман формулярларын толтыру және электрондық каталогқа мәлімет енгізу жұмыстарына дайынмын. Практика барысында кітапханашы мамандығымен танысып, болашақ кәсібімді таңдауға тәжірибе жинағым келеді. Жұмыс уақытын сабақ кестесіне кедергі келтірмейтіндей етіп белгілеуді өтінемін. Практика соңында атқарылған жұмыс туралы қысқаша есеп ұсынамын. Кітапханашының нұсқауларын мұқият орындауға және еңбек тәртібін сақтауға міндеттенемін. Ата-анамның келісімі бар. 05.05.2026 Қолы: _______»

1-сұрақ. Мәтін қай стильге және жанрға жатады? A) публицистикалық, мақала; B) ресми іс-қағаз, өтініш; C) көркем, әңгіме; D) ауызекі, хат. Талдау: деректемелер (кімге, кімнен), «сұраймын» клишесі, күн, қол. Жауабы: B.

2-сұрақ. «Электрондық каталог» тіркесі — бұл: A) диалект; B) термин; C) одағай; D) көнерген сөз. Талдау: кітапхана ісіндегі нақты ұғымның атауы. Жауабы: B.

3-сұрақ. Мәтінде ресми стильге жат белгі қайсы? A) күні мен қолы; B) «сұраймын» клишесі; C) эмоциялы баға мен риторикалық сұрақтың жоқтығы; D) мұндай белгі жоқ — мәтін стиль талабына сай. Талдау: мәтінде бейнелі, эмоциялы сөздер жоқ, құрылым сақталған. Жауабы: D.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бірінші жақта жазылғаны үшін өтінішті хат деп шатастыру.
• Термин мен кәсіби сөзді ажыратпау.
• Сұхбатты ресми стильге жатқызу (сұхбат — публицистикалық жанр).
• Диаграммадағы өлшем бірлігін оқымай салыстыру.

Өзіңді тексер

1. Кеңсе құжатының құрылымдық элементтері? — Деректемелер, мәтін, қол және күн.
2. Публицистикалық стильдің жанрлары? — Мақала, хабар, очерк, шолу, репортаж, интервью.
3. Кәсіби сөздің терминнен айырмасы? — Кәсіби сөз тек нақты мамандық аясында түсінікті.
4. Менеджер, планшет сөздері қай топқа жатады? — Неологизмдерге.
5. Рецепт дегеніміз не? — Дәріні дайындап беру туралы дәрігердің дәріханаға жазбаша нұсқауы.