Отбасы және демографиялық өзгеріс. Отбасылық өмір құндылықтары

Оқулықтық тірек

• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып». Алматы: Атамұра, 2019, беттер: 66, 67, 68; 10-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 56, 57, 58; 5-сынып
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып» (Алматы: «Атамұра», 2018), беттер: 71, 72, 158; 6-сынып
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі» (оқулық 8-сыныпқа), Алматы: «Атамұра», 2018, беттер: 26, 35; 8-сынып
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып» (Алматы: «Мектеп», 2017), беттер: 14, 15, 28, 29; 5-сынып
• Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И., Сәдуақас Г.Т. «Қазақ тілі. 3-сынып», 1-бөлім. Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 16, 23
• «Қазақ тілі. 11-сынып» оқулығының терминдер сөздігі, бет: 109
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі. 9-сынып». Нұр-Сұлтан: Арман-ПВ, 2019, беттер: 111–113

Негізгі ұғымдар

• Отбасы тақырыбындағы мәтіндер ҰБТ-да көбіне хат, құттықтау, публицистикалық мақала, естелік түрінде беріледі.
• Негізгі ақпарат — автор айтқысы келген басты ой; қосымша ақпарат — оны дәлелдейтін атаулар, сандар, мысалдар.
• Ресми және отбасылық (ауызекі) мәтін тақырыбымен, тілімен, сөйлем құрылымымен ерекшеленеді.
• Құндылықтар сызбасында отбасы өмірлік құндылықтар қатарында тұр.
• «Дұрыс/бұрыс» тапсырмасында әр сөзді мәтінмен салыстыру керек.

Теория

ҰБТ тестінің құрылымы

Мәтін	Көлемі	Тапсырма
№ 1	60–100 сөз	2
№ 2	100–150 сөз	3
№ 3	150–350 сөз	5

10 тапсырма, бір дұрыс жауап, әр тапсырмаға ≈2 минут; күрделілік деңгейі A/B/C — 50/30/20 %. Тексерілетіні: ақпаратты түсіну, мәтіннің құрылымдық бөліктері мен негізгі ойы, мәтін түрлері мен стильдері, әртүрлі дереккөзден ақпарат алу.

Функционалдық стильдер

Стиль	Белгілері
Ғылыми	нақтылық, логикалық бірізділік, терминдер мен анықтамалар, бейтарап баяндау
Ресми іс-қағаздар	стандартты қалыптар (клишелер), заң және әкімшілік терминдері, бұйрықтық мән, қатаң бірізділік
Публицистикалық	қоғамдық-саяси лексика, эмоционалдық-экспрессивтік бояу, үгіт-насихат, риторикалық тәсілдер
Көркем әдебиет	бейнелілік, троптар (метафора, теңеу), кейіпкер тіліндегі диалектілер
Ауызекі сөйлеу	еркіндік, қарапайым сөздер, толымсыз сөйлемдер

Мысалдар: «Су — сутегі мен оттегінен тұратын химиялық қосылыс» (ғылыми); «Осы бұйрықтың орындалуын бақылау басқарма басшысына жүктелсін» (ресми); «Жаңа дәуірдің жастары — ел болашағының берік тірегі!» (публицистикалық).

Негізгі және қосымша ақпарат

Төрт қадам: 1) тақырыпты оқы; 2) әр абзацты бір сөйлеммен қорытындыла; 3) сандар мен атаулардың астын сыз; 4) берілген пікірді мәтінмен салыстырып, дұрыс не бұрыс деп бағала. 5-сынып оқулығындағы үлгі: түркі әлемі туралы мәтінде негізгі ақпарат — түркітілдес халықтар Еуразияның үлкен бөлігінде тұрады; қосымша — қырықтан астам этникалық топ, 40 шақты тіл, 200 миллионға жуық адам. «Түркі әлемі елуден асатын этникалық топты құрайды» деген сөйлем бұрыс, себебі мәтінде қырықтан астам делінген.

Хат пен құттықтау

Хат — біреуге арнап қағазға жазылған құжаттың жалпы аты. Құрылымы: жазылған орны мен күні → сәлемдесу, қаратпа (Құрметті әже!) → негізгі бөлім → тілек → қол қою. Хаттың басты белгісі — нақты адресат. Екі құттықтауды салыстыру (6-сынып): Халықаралық балаларды қорғау күніне арналған құттықтау — ресми («Сіздерді … құттықтаймын», ресми ұрандар); туған күнге арналған — жылы, отбасылық («Сені туған күніңмен шын жүректен құттықтаймыз»).

Белгі	Ресми	Ауызекі
Тақырып	қоғамдық мәселе	жеке, күнделікті
Тілі	терминдер, сандар	қарапайым сөздер, одағай
Сөйлем	толық, ұзынырақ	қысқа, толық емес

Сызба: құндылықтар жіктелімі

8-сынып оқулығындағы сызба: материалдық (тамақ, киім, баспана, техника), әлеуметтік-саяси (қоғамдық тәртіп, бостандық, қауіпсіздік), рухани (білім, ғылым, өнер), өмірлік (өмір, денсаулық, отбасы, бостандық, уақыт, мейірімділік). Салыстыру формуласы: «… арасында айтарлықтай айырмашылық жоқ. Дегенмен … қарағанда …».

Мәтіннің типтері

Типі	Мазмұны	Сұрағы	Белгісі
Баяндау (оқулықта — әңгімелеу)	бір нәрсе жайында хабарлайды	Не істейді? Қайтеді? Қайда болыпты?	оқиға ретімен беріледі
Сипаттау	адам, табиғат, жануардың сын-сипатын береді	Қандай? Қай?	сын есім, үстеу, салыстыру, нақты зат есім көп
Пайымдау	оқиға, құбылыстың себебін түсіндіреді, дәлелдейді	Неліктен? Неге?	дәлелденетін пікір → дәлелдеу → қорытынды; тірек сөздер: өйткені, себебі, біріншіден, екіншіден

Демография туралы мәтіннен дерек

Демография (грек. демос — «халық») — халықтың санын, құрамын, аумаққа бөлінуін, өсу не кему динамикасын зерттейтін әлеуметтік ғылым. Негізін салушы — ағылшын ғалымы Дж. Граунт: ол Лондондағы тіркелген өлім жазбалары бойынша өлім көрсеткішін шығаруға талпынған. Халықтың табиғи өзгерісі туу мен өлімге, аймақтағы саны көші-қонға да (иммиграция — келу, эмиграция — кету) байланысты. XX ғасырда халық санының күрт артуы «демографиялық жарылыс» деп аталады.

Тақырыптық сөздік

отбасы, шаңырақ, ата-ана, ұрпақ, туыстық, отбасылық құндылық, дәстүр, тәрбие, сыйластық, өнеге, мейірім.

Мысалдар

Мәтін (≈95 сөз). «Біздің үйде жақсы бір дәстүр бар: жұма сайын бүкіл отбасы ата-әжемізге жиналамыз. Әжем бауырсақ пісіреді, атам болса жастық шағын әңгімелейді. Бұрын мен бұл кештерді жалықтыратын шығар деп ойлайтынмын. Бірақ былтыр мектепте шежіре жобасын жасағанда, жеті атамды толық білетінім анықталды. Мұғалім мені мақтады, ал мен атамның әңгімелері бекер болмағанын түсіндім. Енді жұма кешін асыға күтемін. Отбасы — тек бір үйде тұратын адамдар емес, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын тамыр. Тамыры берік ағаш құламайды. Сондықтан мен де болашақта өз балаларыма атамның әңгімелерін жеткізуге уәде бердім. Шежірені әр ұрпақ жалғастыруы керек».

1-сұрақ. Мәтіннің негізгі ойы: A) әжесі бауырсақ пісіреді; B) отбасы — ұрпақтарды байланыстыратын тамыр; C) мұғалім оқушыны мақтады; D) отбасы жұма сайын жиналады. Талдау: A, C, D — қосымша ақпарат. Негізгі ой соңғы сөйлемдерде ашық айтылған. Жауабы: B.

2-сұрақ. Мәтінге сәйкес келмейтін пікір: A) автор бұрын жиындарды жалықтыратын деп ойлаған; B) автор жеті атасын біледі; C) шежіре жобасы былтыр жасалған; D) автор әлі де жұма кешін ұнатпайды. Талдау: мәтінде «енді жұма кешін асыға күтемін» делінген. Жауабы: D.

3-сұрақ. «Тамыры берік ағаш құламайды» сөйлемінің қызметі: A) ғылыми анықтама; B) негізгі ойды бейнелі түрде қорытындылау; C) жаңа дерек беру; D) ресми талап. Талдау: ауыспалы мағына — отбасы мен ағаш салыстырылады. Жауабы: B.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қызықты деректі (бауырсақ, жұма) негізгі ой деп таңдау.
• «Бұрын … ойлайтынмын. Бірақ…» құрылымындағы көзқарас өзгерісін байқамау.
• Мәтіндегі санды (қырықтан астам) нұсқадағы санмен (елуден асатын) салыстырмау.
• Ресми құттықтау мен отбасылық құттықтауды тақырыбына қарап шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Негізгі ақпарат пен қосымша ақпараттың айырмасы? — Негізгі — басты ой; қосымша — оны дәлелдейтін атау, сан, мысал.
2. Хаттың басты белгісі қандай? — Нақты адресат және жеке сипат.
3. Хаттың құрылымын атаңыз. — Орны мен күні, сәлемдесу, негізгі бөлім, тілек, қол қою.
4. Сызбада отбасы қай құндылықтар тобына жатады? — Өмірлік құндылықтарға.
5. Ресми мәтіннің тілдік белгісі? — Терминдер, сандар, толық сөйлемдер.